Het oriëntalisme is een genre in de schilderkunst van de negentiende eeuw dat in vergelijking tot het buitenland in Nederland betrekkelijk weinig aandacht krijgt. Alleen over Marius Bauer wordt regelmatig geschreven, alsof hij de enige Nederlandse schilder was met belangstelling voor het exotische. Maar er waren in die tijd in Nederland veel meer kunstenaars die geboeid werden door de oriënt en één van de belangrijkste was Philippe Zilcken. 


Zilcken, Ph. (1857-1930)
H.W.Mesdag
40 x 31 cm
Boek over de schilder Mesdag, vertaald door Clara Bell, voorzien van 10 etsen van Zilcken naar schilderijen van Mesdag plus een origineel portret van de schilder en een ets op de omslag.

Philipe Zilcken (1857-1930) is vooral bekend geworden als een productief schrijver van korte biografieën van collega-kunstenaars en als een bekwaam reproductie-etser. Deze reputatie is terecht, want met zijn artikelen, die ook regelmatig verschenen in buitenlandse tijdschriften, waaronder het bekende Engelse tijdschrift The Studio, heeft hij veel bijgedragen aan de populariteit van zijn tijdgenoten en uit zijn prenten naar schilderijen van deze tijdgenoten spreekt een verfijnde beheersing van de ets-techniek. Maar het nadeel van deze reputatie is dat het zijn eigen vrije werk in de schaduw heeft gezet. En vooral het werk dat hij heeft gemaakt in Noord Afrika is bijzonder de moeite waard.

Zilcken, Ph. (1857-1930)
Steeg te Algiers
10 x 15 cm
Ets

Herinneringen
Philippe Zilcken heeft in 1928 zijn memoires geschreven onder de titel "Herinneringen van een Hollandsche Schilder der negentiende eeuw". In dit weinig bekende, maar boeiende manuscript, dat vraagt om publicatie, haalt Zilcken onder meer herinneringen op uit zijn oriëntaalse periode. Zijn belangstelling voor Noord Afrika ontstond naar eigen zeggen onder invloed van de beschrijvingen, die Edmond en Jules De Goncourt van hun kort verblijf in Algiers hadden gegeven. Zilcken was een bekende van de gebroeders De Goncourt en één van de weinige Nederlanders die in hun beruchte dagboeken wordt genoemd. De jonge Philippe Zilcken voelde zich in zijn schildersopleiding door zijn leermeester Mauve enigszins belemmerd in zijn individualiteit. "Teneinde mij vrijer en onbelemmerd te kunnen uitspreken besloot ik naar de heerlijke kust van Noord Afrika te gaan, aangetrokken door het schilderachtige van het landschap, door het klimaat, dat altijd veroorloofd buiten te werken en het heldere zonlicht, dat bijna dagelijks constant is."

Zilcken, Ph. (1857-1930)
Ruïnes te El-Alix
40 x 50 cm
Pastelkrijt op papier/ gesigneerd r.o. & op achterzijde/Tentoongesteld Noord Brabants Museum tent. 'Fata Morgana' (2004)

Algiers en Egypte
In februari 1883 vertrok de zesentwintigjarige Zilcken voor de eerste maal naar Algiers. Zijn reisverslag, aanvankelijk in briefvorm in enkele krantenartikelen verschenen, werd later onder de titel Drie maanden in Algiers gepubliceerd, voorzien van een inleiding door Lodewijk van Deyssel. Het is duidelijk het verslag van een schilder, die met oog voor sfeer beschrijft hoe mooi oude gebouwen en verschoten stoffen kunnen zijn. "Dit weten vele Hollandse schilders wel, maar de meeste "Oriëntalisten" zoeken met glinsterende, kostbare zijde, satijn, fluweel en goud een macht van kleur te bereiken, die veeleer te bereiken is met de afgedragen povere plunje van de meest armoedige armen wier lompen onvergelijkelijk rijk "doen" in het schitterende, teere, overal reflecteerende en alles omhullende licht van het Oosten, maar zóó gezien moeten worden door een begrijpend kunstenaars-oog." Dit boekje is in antiquariaten af en toe nog voor een redelijke prijs te koop. Het is fraai geïllustreerd met foto's en als u geluk hebt zit voorin nog de ets van Zilcken, waarmee het boek oorspronkelijk verscheen.

Nog mooier, maar ook zeldzamer, is het boek Reisindrukken van Zilcken, verschenen in 1920 in een beperkte oplage van 150 exemplaren. Het bevat twaalf etsen van de schrijver, waaronder vier uit Egypte, als illustratie bij zijn verhaal "In en om Caïro", geschreven in november 1914. Tijdens dit verblijf in Egypte ontplooide Zilcken initiatieven om daar een Musée d'Art Orientaliste op te richten. Het moest werk gaan bevatten van alle kunstenaars die zich tot het Oosten aangetrokken hadden gevoeld, maar dit project werd door het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog verijdeld.

Zilcken, Ph. (1857-1930)
Aankomst der Koningin voor Rotterdam op de salonboot van Fop Smit(Mei 1891)
34 x 23 cm
Olieverf op paneel/gesigneerd r.o.

Het oriëntaalse werk
Kenmerkend voor het oriëntaalse werk van Philippe Zilcken, bestaande uit olieverfschilderijen, pastels en etsen, is dat hij, meer nog dan Marius Bauer, de nadruk legt op de typisch Oosterse gebouwen. Mensen spelen in zijn voorstellingen amper een rol. En waar zijn reproductieprenten hun aantrekkingskracht ontlenen aan de nauwkeurige techniek van de graficus, weten deze roodbruine etsen, ter plekke getekend in Noord Afrika, juist te boeien door hun schetsmatige opzet.

Tijdens zijn leven had Zilcken veel succes met dit werk. In april 1892 exposeerde hij etsen met ‘Algierse’ thema's in New York. Hij was lid van de Franse Société des Peintres Orientalistes die vanaf 1894 jaarlijks een Salon organiseerde. En in 1911 werd hij belast met de samenstelling van een speciaal Oriëntnummer van de Gazette de Hollande, waaraan de belangrijkste Nederlandse oriëntalisten van die tijd meewerkten, zoals Jozef Israëls, Marius Bauer en H.J.Haverman. Per slot van rekening was Philippe Zilcken in ons land dé expert op het gebied van oriëntaalse kunst. Het wordt tijd dat we de huidige reputatie van Zilcken wat gaan bijstellen.

COPYRIGHT 2009 drs. Jaap Versteegh, alle rechten voorbehouden
Niets uit dit artikel, inclusief begeleidende illustraties, kan of mag gereproduceerd worden zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de auteurrechtelijke houder.