- Home
- 20th-century Decorative Art
- Art Nouveau en Art Déco
Art Nouveau en Art Déco
- By Didier, Michel
- Published 24 April 2008
- 20th-century Decorative Art
- Unrated
Didier, Michel
Kunsthistoricus Michel Didier schrijft artikelen voor week- en maandbladen en is hoofdredacteur van het - gratis - online-kunsttijdschrift Cosimo. Daarnaast verzorgt hij cursussen en lezingen sinds 1987 en organiseert en begeleidt hij culturele reizen.
www.tijdruimte.nl
www.cosimo.nl
In december 1895 opende de Duitse ondernemer Siegfried Bing in Parijs het Maison de l'Art Nouveau. Een jaar later verscheen het eerste exemplaar van het Duitse tijdschrift Jugend. Eindelijk kreeg een stijl die al geruime tijd bestond haar definitieve benamingen. Alternatieve Franse en Duitse benamingen zijn respectievelijk style 1900, style nouille, style métro en Lilienstil of Wellenstil. In Engeland heette dezelfde stijl Modern Style of Glasgow style en in Italië stile floreale of stile Liberty, naar de bekende meubelfirma. In Nederland kende men verschillende benamingen, zoals palingstijl, maar slaoliestijl is wel de fraaiste. Zij is afgeleid van de affiches die Jan Toorop ontwierp voor Delftsche Slaolie, waarop jonge dames met vrachten vloeiend, geel haar olie uit flessen staan te gieten.
Art nouveau of Jugendstil is een stijl in de toegepaste kunsten: kunstnijverheid, boekillustraties en affiche-ontwerpen. Toen zij zich over Europa en Amerika had verbreid ontstond er ook een art-nouveau-schilderkunst en bouwkunst.
De art nouveau was een reactie op de lelijke wereld van industriële revolutie en massaproductie. De bedoeling van kunstenaars en ontwerpers was om het leven te vernieuwen door het te verfraaien. Gebruiksvoorwerpen, meubels en behang moesten op een verantwoorde wijze en liefst in één keer zijn ontworpen. De dagelijkse omgeving schiep zo een nieuwe, gelukkige mens.
Art nouveau was de eerste werkelijke nieuwe, oorspronkelijke stijl sinds het rococo. Evenals het rococo was het een organische stijl, die als planten uit de grond leek te groeien.
Art Nouveau was een internationale stijl met verscheidene varianten. In de eerste diepgravende studie naar de Art Nouveau geeft Stephan Tschudi Madsen de behandelde landen epitheta mee die de nationale verschillen in een oogopslag verduidelijken: 'Frankrijk - floraal en modieus, Schotland - lineair en symbolisch; België - dynamische abstractie; Holland - tweedimensionaal oriëntalisme; Duitsland - bloemen en constructie; en Oostenrijk geometrisch linearisme'. De duidelijkst onderscheiden variëteiten zijn de florale variant (ornament gevormd door bloem- en andere natuurmotieven), de lineaire (ornament van lijnen, zoals de 'zweepslag') en de geometrische (ornament ontstaan vanuit een wiskundige methode). Wat ze gemeen hebben is een uitgesproken nadruk op ornamentele lijnen als structurerend element in een meubel, gevel, boekomslag of vaas: het ornament is niet langer toegevoegd aan een voorwerp, maar het voorwerp raakt er zodanig door overwoekerd, dat het er één mee wordt. In Nederland komt vooral de geometrische Art Nouveau voor, maar vooral in Den Haag zijn genoeg voorbeelden van de andere varianten te vinden. Alle varianten waren sterk beïnvloed door de vormentaal van Nederlands-Indië, vooral de batikmotieven.
De art nouveau koos motieven met een vloeiende beweging: bloemen, slingerplanten, fonteinen en vrouwenlokken behoren tot de steeds terugkerende onderwerpen. De onderwerpen lossen zich op in ornamenten terwijl ze herkenbaar blijven. De ornamenten raken op drift, ondanks stevige omtreklijnen, en krijgen symbolische betekenis.
De in het oneindige vloeiende lijnen lijken nooit een doel te bereiken of zelfs maar te zoeken. De vrouwenfiguren van Toulouse-Lautrec, Aubrey Beardsley, Alphonse Mucha en Walter Crane zijn nazaten van de Japanse prenten die na de geforceerde openstelling van Japan in 1853 Frankrijk overspoelden. Ze waren zo goedkoop dat arme kunstenaars als Van Gogh ze konden kopen. De zwartomlijnde kleurvlakken, zonder schaduw of modellering, in sterk vereenvoudigde composities, de vrije vlakverdeling en de vermenging van lijnen en bloemmotieven hadden een diepgaande en blijvende invloed op de Europese kunst. Japanse keramiektechnieken, emaillering, lakwerk en motieven zijn niet weg te denken uit de art nouveau. Siegfried Bing had in 1877 een oriëntaalse winkel in Parijs en gaf tussen 1888 en 1891 het tijdschrift Le Japon Artistic uit. Arthur Lasenby Liberty introduceerde het 'japonisme' in Londen al in 1862.
De inspiratiebronnen van de Art Nouveau reikten veel verder dan Japan alleen. Hoewel de beoefenaars zich erop voor lieten staan dat ze niet naar de geschiedenis keken maar iets totaal nieuws maakten, bestudeerden ze wel degelijk historische ornamentstijlen. Een duidelijke inspiratiebron vormde het grillig gebogen ijzerwerk van de Franse neogotische architect Eugène Viollet-le-Duc en diens felle kleurenschema's voor de zijkapellen van de Nôtre-Dame in Parijs. Al in het begin van de eeuw werden de stijlen van de Middeleeuwen ontdekt: Engelse kunstenaars gebruikten Keltische motieven, onder andere in sieraden, alle denkbare voorwerpen kregen een neogotische stilering en later kwamen de zware, ronde Romaanse vormen aan de beurt. De middeleeuwse stileringen vonden samen met Perzische, Egyptische en Chinese invloeden en technieken hun weg in de art nouveau. Vaak onderschat is daarnaast de hernieuwde oriëntatie op de barok met zijn grillige vormen, gebogen lijnen en golven, diermotieven, welvingen en plastisch vormgegeven meubels en voorwerpen. Vooral in Frankrijk, België en Duitsland woekerden de ornamenten als in achttiende-eeuwse kerken en paleizen over wanden, meubels en trappen.
Op de Parijse wereldtentoonstelling van 1900, de grootste ooit gehouden, triomfeerden neobarok en art nouveau gezamenlijk. In het neobarokke Grand Palais en Petit Palais waren smeedijzeren traliewerken en trappenhuizen verwerkt met typische art-nouveau-zweepslagmotieven. In Franse en buitenlandse paviljoens waren hoogstandjes van toegepaste kunst in de nieuwe stijl te zien.
De nieuwe stijl dreef op particuliere opdrachtgevers. Het was de uiting van een romantisch verlangen naar het eerlijke handwerk, naar de verloren gegane band tussen de kunstenaar en zijn product en tussen de kunstenaar en de opdrachtgever. Omdat van elk meubel, elk servies en elk tapijt maar één exemplaar werd vervaardigd, waren de typische art-nouveauproducten alleen weggelegd voor de rijken. Na ongeveer 1900 werden dat in toenemende mate industriëlen die een heel concern achter zich hadden staan, zoals de miljonair Karl-Heinz Osthaus, die in zijn geboorteplaats Hagen een complete art-nouveau-kolonie stichtte met behulp van voornamelijk buitenlandse kunstenaars en architecten. Naast Mathieu Lauweriks en Johan Thorn Prikker was het vooral de Belg Henry van de Velde die met onbeperkte financiële middelen zijn gang kon gaan. Van de Velde belichaamde als geen ander het art-nouveau-concept dat een kunstenaar alles, maar dan ook alles moest ontwerpen, tot het miniemste detail. Hij ontwierp een huis met alles erin, tot serviezen en briefopeners toe. Zelfs ging hij zover het kapsel van mevrouw Osthaus te ontwerpen, in dezelfde zwierige stijl als het meubilair. In dat opzicht leek hij op de voornaamste ontwerper-architect van de Wiener Werkstätte, Josef Hoffmann. Voor een eveneens puissant rijke opdrachtgever bouwde hij tussen 1905 en 1911 het Palais Stoclet te Brussel, waarvoor hij een aantal kunstenaars uit Wenen inschakelde. Elk detail is nauwkeurig bestudeerd en ingepast in het geheel. Hoffmann bestond het van de bewoners aangepaste kleding en kapsels te verlangen.
De geleerden zijn het er niet over eens hoe lang de Art Nouveau Europa en Amerika heeft geteisterd. De data lopen uiteen: ruimhartige schattingen spreken van tussen 1880 en 1910; striktere van 1892 tot 1902. In ieder geval ging het met de populariteit, maar ook met de inventiviteit na 1900 langzaam bergafwaarts. Rond 1910 pasten nog maar weinig architecten en ontwerpers de stijl in zijn zuivere vorm toe. Belangrijkste reden voor de teloorgang van de stijl was de geringe industriële toepassingsmogelijkheid: juist het unieke, ambachtelijke karakter en de exclusiviteit maakten het voor een kleine klasse mensen toegankelijk. En dat was in een tijd van toenemende democratie en deelname van een groter deel van het publiek aan de welvaart een anachronisme.
Art nouveau of Jugendstil is een stijl in de toegepaste kunsten: kunstnijverheid, boekillustraties en affiche-ontwerpen. Toen zij zich over Europa en Amerika had verbreid ontstond er ook een art-nouveau-schilderkunst en bouwkunst.
De art nouveau was een reactie op de lelijke wereld van industriële revolutie en massaproductie. De bedoeling van kunstenaars en ontwerpers was om het leven te vernieuwen door het te verfraaien. Gebruiksvoorwerpen, meubels en behang moesten op een verantwoorde wijze en liefst in één keer zijn ontworpen. De dagelijkse omgeving schiep zo een nieuwe, gelukkige mens.
Art nouveau was de eerste werkelijke nieuwe, oorspronkelijke stijl sinds het rococo. Evenals het rococo was het een organische stijl, die als planten uit de grond leek te groeien.
Art Nouveau was een internationale stijl met verscheidene varianten. In de eerste diepgravende studie naar de Art Nouveau geeft Stephan Tschudi Madsen de behandelde landen epitheta mee die de nationale verschillen in een oogopslag verduidelijken: 'Frankrijk - floraal en modieus, Schotland - lineair en symbolisch; België - dynamische abstractie; Holland - tweedimensionaal oriëntalisme; Duitsland - bloemen en constructie; en Oostenrijk geometrisch linearisme'. De duidelijkst onderscheiden variëteiten zijn de florale variant (ornament gevormd door bloem- en andere natuurmotieven), de lineaire (ornament van lijnen, zoals de 'zweepslag') en de geometrische (ornament ontstaan vanuit een wiskundige methode). Wat ze gemeen hebben is een uitgesproken nadruk op ornamentele lijnen als structurerend element in een meubel, gevel, boekomslag of vaas: het ornament is niet langer toegevoegd aan een voorwerp, maar het voorwerp raakt er zodanig door overwoekerd, dat het er één mee wordt. In Nederland komt vooral de geometrische Art Nouveau voor, maar vooral in Den Haag zijn genoeg voorbeelden van de andere varianten te vinden. Alle varianten waren sterk beïnvloed door de vormentaal van Nederlands-Indië, vooral de batikmotieven.
De art nouveau koos motieven met een vloeiende beweging: bloemen, slingerplanten, fonteinen en vrouwenlokken behoren tot de steeds terugkerende onderwerpen. De onderwerpen lossen zich op in ornamenten terwijl ze herkenbaar blijven. De ornamenten raken op drift, ondanks stevige omtreklijnen, en krijgen symbolische betekenis.
De in het oneindige vloeiende lijnen lijken nooit een doel te bereiken of zelfs maar te zoeken. De vrouwenfiguren van Toulouse-Lautrec, Aubrey Beardsley, Alphonse Mucha en Walter Crane zijn nazaten van de Japanse prenten die na de geforceerde openstelling van Japan in 1853 Frankrijk overspoelden. Ze waren zo goedkoop dat arme kunstenaars als Van Gogh ze konden kopen. De zwartomlijnde kleurvlakken, zonder schaduw of modellering, in sterk vereenvoudigde composities, de vrije vlakverdeling en de vermenging van lijnen en bloemmotieven hadden een diepgaande en blijvende invloed op de Europese kunst. Japanse keramiektechnieken, emaillering, lakwerk en motieven zijn niet weg te denken uit de art nouveau. Siegfried Bing had in 1877 een oriëntaalse winkel in Parijs en gaf tussen 1888 en 1891 het tijdschrift Le Japon Artistic uit. Arthur Lasenby Liberty introduceerde het 'japonisme' in Londen al in 1862.
De inspiratiebronnen van de Art Nouveau reikten veel verder dan Japan alleen. Hoewel de beoefenaars zich erop voor lieten staan dat ze niet naar de geschiedenis keken maar iets totaal nieuws maakten, bestudeerden ze wel degelijk historische ornamentstijlen. Een duidelijke inspiratiebron vormde het grillig gebogen ijzerwerk van de Franse neogotische architect Eugène Viollet-le-Duc en diens felle kleurenschema's voor de zijkapellen van de Nôtre-Dame in Parijs. Al in het begin van de eeuw werden de stijlen van de Middeleeuwen ontdekt: Engelse kunstenaars gebruikten Keltische motieven, onder andere in sieraden, alle denkbare voorwerpen kregen een neogotische stilering en later kwamen de zware, ronde Romaanse vormen aan de beurt. De middeleeuwse stileringen vonden samen met Perzische, Egyptische en Chinese invloeden en technieken hun weg in de art nouveau. Vaak onderschat is daarnaast de hernieuwde oriëntatie op de barok met zijn grillige vormen, gebogen lijnen en golven, diermotieven, welvingen en plastisch vormgegeven meubels en voorwerpen. Vooral in Frankrijk, België en Duitsland woekerden de ornamenten als in achttiende-eeuwse kerken en paleizen over wanden, meubels en trappen.
Op de Parijse wereldtentoonstelling van 1900, de grootste ooit gehouden, triomfeerden neobarok en art nouveau gezamenlijk. In het neobarokke Grand Palais en Petit Palais waren smeedijzeren traliewerken en trappenhuizen verwerkt met typische art-nouveau-zweepslagmotieven. In Franse en buitenlandse paviljoens waren hoogstandjes van toegepaste kunst in de nieuwe stijl te zien.
De nieuwe stijl dreef op particuliere opdrachtgevers. Het was de uiting van een romantisch verlangen naar het eerlijke handwerk, naar de verloren gegane band tussen de kunstenaar en zijn product en tussen de kunstenaar en de opdrachtgever. Omdat van elk meubel, elk servies en elk tapijt maar één exemplaar werd vervaardigd, waren de typische art-nouveauproducten alleen weggelegd voor de rijken. Na ongeveer 1900 werden dat in toenemende mate industriëlen die een heel concern achter zich hadden staan, zoals de miljonair Karl-Heinz Osthaus, die in zijn geboorteplaats Hagen een complete art-nouveau-kolonie stichtte met behulp van voornamelijk buitenlandse kunstenaars en architecten. Naast Mathieu Lauweriks en Johan Thorn Prikker was het vooral de Belg Henry van de Velde die met onbeperkte financiële middelen zijn gang kon gaan. Van de Velde belichaamde als geen ander het art-nouveau-concept dat een kunstenaar alles, maar dan ook alles moest ontwerpen, tot het miniemste detail. Hij ontwierp een huis met alles erin, tot serviezen en briefopeners toe. Zelfs ging hij zover het kapsel van mevrouw Osthaus te ontwerpen, in dezelfde zwierige stijl als het meubilair. In dat opzicht leek hij op de voornaamste ontwerper-architect van de Wiener Werkstätte, Josef Hoffmann. Voor een eveneens puissant rijke opdrachtgever bouwde hij tussen 1905 en 1911 het Palais Stoclet te Brussel, waarvoor hij een aantal kunstenaars uit Wenen inschakelde. Elk detail is nauwkeurig bestudeerd en ingepast in het geheel. Hoffmann bestond het van de bewoners aangepaste kleding en kapsels te verlangen.
De geleerden zijn het er niet over eens hoe lang de Art Nouveau Europa en Amerika heeft geteisterd. De data lopen uiteen: ruimhartige schattingen spreken van tussen 1880 en 1910; striktere van 1892 tot 1902. In ieder geval ging het met de populariteit, maar ook met de inventiviteit na 1900 langzaam bergafwaarts. Rond 1910 pasten nog maar weinig architecten en ontwerpers de stijl in zijn zuivere vorm toe. Belangrijkste reden voor de teloorgang van de stijl was de geringe industriële toepassingsmogelijkheid: juist het unieke, ambachtelijke karakter en de exclusiviteit maakten het voor een kleine klasse mensen toegankelijk. En dat was in een tijd van toenemende democratie en deelname van een groter deel van het publiek aan de welvaart een anachronisme.
- Les must de l'Art Nouveau:
- Meubels van Alexandre Charpentier, Louis Majorelle, Serrurier-Bovy, Emile Gallé, Charles Rennie Mackintosh, Josef Hoffmann, Otto Prutscher
- Glas van Daum Frères, Emile Gallé, Louis Comfort Tiffany
- Keramiek van Th. Colenbrander, Plateelfabriek Rozenburg (eierschaalporselein), De Distel, Georges de Feure, Koloman Moser, Chris van der Hoef
- Affiches van Alphonse Mucha, Walter Crane, Toulouse-Lautrec, Eugène Grasset, Théophile-Alexandre Steinlen, Thomas Theodor Heine, Félix Vallotton
- Textielontwerpen van William Morris, Dagobert Peche
- Sieraden van René Lalique
- Smeedwerk van Josef Hoffmann, Louis Majorelle, Jan Eisenloeffel