Japanse prentkunst wordt in het Rijksmuseum regelmating belicht. Afgelopen winter [2001] wijdde het Rijksprentenkabinet een tentoonstelling aan surimono, gelegenheidsprenten met een poëtisch karakter. Aan ukiyo-e, prenten over het uitgaansleven, met courtisanes en acteurs, werd een aantal jaren geleden een tentoonstelling gewijd. De tentoonstelling Ohara Koson, natuur in prent die tot 1 juli in de Zuidvleugel te zien is, gaat over kacho-e: letterlijk ‘bloem en vogel-prenten’. De Japanse kunstenaar Ohara Koson ontwierp honderden kleurenhoutsneden met dieren, vooral vogels, en planten.

Door Herman van Gessel - Tot voor kort had het Rijksmuseum niet meer dan acht prenten van Koson in zijn bezit. De bloemen en vogels die in prachtige kleuren en bijzondere composities op papier waren gedrukt behoorden tot de favorieten van de bezoekers van de studiezaal van het Rijksprentenkabinet. In 1999 schonk de Eindhovense architect Jan Perrée aan het Rijksmuseum meer dan 250 prenten en een aantal schilderingen van Ohara Koson die hij de afgelopen 40 jaar verzameld had. Met enige regelmaat stuurt hij nieuw verworven Kosonprenten door naar het Rijksprentenkabinet waar de verzameling een goed onderkomen heeft gevonden.








Ohara Matao
Ohara Koson werd in 1877 geboren als Ohara Matao in de stad Kanazawa op het Japanse eiland Hokaido, en volgde daar een eerste opleiding in ontwerpen en schilderen. In de jaren ’90 van de negentiende eeuw kreeg hij les van de landschapsschilder Suzuki Kason (1860-1919) in Tokio, waar hij in aanraking kwam met de vernieuwende stroming van de Nihonga (letterlijk: Japans Schilderen). Hij leerde er traditionele Japanse technieken op een nieuwe manier te gebruiken en liet zich waarschijnlijk ook inspireren door kunst uit het westen. Koson ontwikkelde zich voornamelijk als een ontwerper van prenten waarin hij de natuur verbeeldde. De meeste werken signeerde hij met zijn kunstenaarsnaam Koson, maar later ondertekende hij ook wel met Shoson of Hoson.


Schilderachtige prenten
Kosons prenten lijken vaak geschilderd in plaats van gedrukt. Vooral bij takken, bladeren, veertjes en water zijn die imitatie-penseelstreken goed te zien. Een speciale techniek waarmee hij vlakken weergaf zonder een contourlijn verhevigde dit effect. Kosons voorliefde voor het schilderkunstige in de prenten heeft zijn oorsprong waarschijnlijk in zijn opleiding bij Suzuki Kason die vooral een schilder was. Deze leermeester schilderde in de stijl van de Shijo-school. De Shijo-school propageerde het direct schilderen naar de natuur. Zo zou de kunstenaar het wezenlijke van dieren en planten beter kunnen treffen. De invloed van de Shijo-schilderkunst is goed te zien in de prenten van Koson.


Experimenten
Ondanks de traditionele onderwerpen die Koson in prent bracht experimenteerde hij graag met nieuwe technieken. De schilderkunstige effecten in zijn prenten zijn daarvan al een voorbeeld. Op een aantal prenten heeft hij gebruikgemaakt van de lijnen van de houtnerf van de blokken waarvan de prenten werden gedrukt. Soms spatte hij met witte verf op de prent om opspattend water nog echter te laten lijken. Vaak probeerde hij, afwijkend van de Japanse traditie, de natuur op een realistische manier af te beelden. Zo liet hij de weerspiegeling van dierfiguren in het wateroppervlak zien, wat in Japan ongebruikelijk was. Ook gaf hij op een aantal prenten de sfeer weer van een maanverlichte nacht. Soms is op die prenten de maan zelf zichtbaar, dan weer suggereerde hij duisternis door het toepassen van grijstinten en terughoudend kleurgebruik.

Realistisch of niet
Koson probeerde dan wel met nieuwe effecten de natuur realistisch weer te geven, hij zette de natuur toch naar zijn hand. Voor zijn dieren componeerde hij een omgeving waarin hij ze zelf het
mooist vond uitkomen. De vogels, apen en insecten verkeren in een gestileerde wereld, waarin ze
door takken, bladeren en bloemen omlijst worden op een manier die prettig is om naar te kijken. Af en toe nam hij zelfs een loopje met de natuur. Vogeldeskundigen die meewerkten aan de bestudering van Kosons werk ontdekten enkele vogels die wel leken op bestaande dieren maar toch kenmerken hadden die zij in de levende natuur nog niet waren tegengekomen.


Populaire prenten
Kosons prenten verkochten goed, vooral in Europa en de Verenigde Staten maar ook in Japan. Aan het eind van de 19de eeuw was de belangstelling voor Japanse prentkunst in het westen enorm toegenomen. Naast de belangstelling voor oude prenten onstond toen ook interesse voor eigentijdse Japanse prentkunst van kunstenaars als Ogata Gekko, Watanabe Seitei en Ohara Koson. Deze trend duurde in de vroege 20ste eeuw voort. Op tentoonstellingen in Europa en de Verenigde Staten konden bezoekers kennis nemen van de prenten en meestal bestond ook de mogelijkheid ze te kopen of te bestellen. Japanse prenten werden bewonderd om hun schoonheid, kleurenpracht en technische perfectie. Ondanks de hoge kwaliteit waren ze niet duur. Japanse prentuitgevers begrepen goed dat er voor de natuurprenten van Koson een grote markt was. Om de prenten nog beter verkoopbaar te maken lieten zij nogal eens wat veranderen aan de uiteindelijke vorm. Soms gaven uitgevers de prenten groter uit dan Koson ze had ontworpen of ze lieten een prent drukken met verschillende kleuren in de achtergrond. Voor elke smaak een prent.
Tegenwoordig neemt de belangstelling voor de vroege 20ste-eeuwse Japanse prentkunst weer  oe.
De tentoonstelling van het werk van Ohara Koson in de Zuidvleugel laat zien waarom zijn prenten al honderd jaar populair zijn.