door Menno Fitski - In en rondom het kleine stadje Arita op het Zuid-Japanse eiland Kyushu lagen tientallen ovens, waarin sinds het begin van de 17de eeuw het porselein werd gebakken dat over de hele wereld werd uitgevoerd. In Europa is Japans porselein dan ook vooral bekend in de vorm van exportporselein. Deze tentoonstelling richt zich echter op een heel ander soort: het porselein dat geproduceerd werd voor de Japanse binnenlandse markt, afgestemd op de smaak van de Japanse consument. De motieven werden ontleend aan Chinese en Japanse schilderstijlen of Japans textiel, de vormen van de voorwerpen waren gericht op de Japanse eetcultuur.

De haas en de maan
De tentoonstelling ontleent haar naam aan een terugkerend thema in de versiering van Arita-porselein, dat van de haas en de maan, een gelukbrengend motief. Volgens de Japanse traditie werd de maan bewoond door een haas, die zich bezighield met het fijnstampen van rijst voor een ronde rijstcake (mochi). Het woord mochi kan ook de volle maan aanduiden. Op porselein komt de haas voor in combinatie met golven. Door in de achtste maand over de golven van de zee te rennen zou een wijfje namelijk zwanger raken. De haas werd verder geacht de formidabele leeftijd van 1000 jaar te kunnen bereiken, waarna zijn vacht wit zou worden. De haas en de maan zijn daarom een symbool voor lang leven en dat maakte het een geschikt onderwerp voor het afbeelden op porselein.


De voorloper: steengoed
De porseleinindustrie in Japan ontstond aan het begin van de 17de eeuw uit de steengoedproductie. Veel van de technieken van de vroege porseleinproductie zijn van het steengoed afkomstig en ook veel motieven werden aanvankelijk rechtstreeks overgenomen. De overgang van steengoed naar porselein bracht wel een verandering met zich mee. Bij steengoed is het oppervlak zelf belangrijk, bij porselein vormde echter het gladde, harde oppervlak de achtergrond en speelde juist de geschilderde versiering de hoofdrol.

De beginperiode
De eerste dertig jaar van de porseleinvervaardiging in Arita werden bepaald door de invloed van de grote buur China. Vanaf in het midden van de jaren 1620 bestelden Japanse theemeesters in China porselein in de Shonzui-stijl, vormgegeven volgens hun eigen wensen. Kenmerkend voor deze stijl is het veelvuldig gebruik van ronde cartouches en uit de papier- en textieldecoratie afkomstige, geometrische motieven, die in wolkvormige partijen geschikt zijn. De Shonzui-stijl is sterk verbonden met de cultuur van de theeceremonie, die in de 16de eeuw was opgekomen; veel stukken in die stijl zullen speciaal hiervoor zijn besteld. Al gauw ging de industrie in Arita ook porselein in deze stijl maken. 


Rond 1630 nam de productie aanzienlijk toe als gevolg van economische groei. Gekleurde versiering op het glazuur deed rond 1640 zijn intrede, onder invloed vanuit China. De voorstelling van het hert is overgenomen uit de Chinese schilderkunst, afbeeldingen uit gedrukte schildershandleidingen werden door de decorateurs op het porselein gekopieerd. De Chinese invloed is ook te zien in de rode omtreklijnen Rond 1630 nam de productie aanzienlijk toe als gevolg van economische groei. Gekleurde versiering op het glazuur deed rond 1640 zijn intrede, onder invloed vanuit China. De voorstelling van het hert is overgenomen uit de Chinese schilderkunst, afbeeldingen uit gedrukte schildershandleidingen werden door de decorateurs op het porselein gekopieerd. De Chinese invloed is ook te zien in de rode omtreklijnen.

Diep bord met hert in landschap,1640-1660 Diameter 21,4 cm. Japan, Shibata Collectie, Kyushu Ceramic Museum

Bord met herfstgrassen, maan en ballonklokje (Platycodon grandiflorum), 1650-1670 Diameter 22,5 cm. Japan, Shibata Collectie, Kyushu Ceramic Museum

De opkomst van Japanse motieven en vormen
Toen China na de val van de Mingdynastie in het midden van de 17de eeuw in het ongerede raakte, ging de industrie in Arita meer uit de eigen, Japanse motieven putten. Herfstgras tegen de schijf van de maan is een bekend romantisch thema uit de Japanse schilderkunst, literatuur en poëzie. In de heldere najaarsnacht toont de maan zich op haar mooist. De decorateur heeft de maannacht gesuggereerd door het afstekende sikkelvormige vlak, versierd met bloemen in subtiele witte lijnen en bladeren in een donkerder tint blauw. Nabeshima-porselein is wellicht het meest Japans van karakter. Het werd exclusief gemaakt voor de Nabeshima-clan, de leenheren (daimyô) van het domein Saga, waarin de plaats Arita lag. Behalve voor persoonlijk gebruik diende het als geschenk voor mede-daimyô en andere hoogeplaatsen in Japan. Bij de productie werden de hoogste kwaliteitsnormen in acht genomen en de verfijnde ontwerpen zijn tot in perfectie uitgevoerd Een bloeiende kersenboom is elegant langs de rand van het vlak gedrapeerd. Het hele voorwerp ademt een sfeer van ingetogen luxe en voornaamheid: dit is porselein van stand.

Invloed van textiel
Tegen 1690 kreeg het Japanse porselein weer geduchte concurrentie uit China, toen de situatie daar weer genormaliseerd was. De export van Chinees porselein naar Europa ging ten koste van het Japanse exportporselein, dat veel duurder was dan het Chinese. Als gevolg hiervan ging men zich in Arita meer op de binnenlandse markt richten en Japanse motieven gingen eens te meer de versiering bepalen. In de rijke, soms welhaast overdadige stijl die tot stand kwam, was een grote rol weggelegd voor de invloedrijkste kunstvorm uit die tijd: textiel. Kleermakers die hun klanten het laatste op modegebied wilden kunnen bieden, lieten zich daarvan op de hoogte houden door patroonboeken waarin de nieuwste ontwerpen stonden afgebeeld en ook porseleinschilders maakten daar dankbaar gebruik van. Een voorbeeld is de chrysantvormige kom, die aansluit bij kledingontwerpen met de ingewikkelde, veelsoortige motieven en patronen.