door Menno Fitski - In en rondom het kleine stadje Arita op het Zuid-Japanse eiland Kyushu lagen tientallen ovens, waarin sinds het begin van de 17de eeuw het porselein werd gebakken dat over de hele wereld werd uitgevoerd. In Europa is Japans porselein dan ook vooral bekend in de vorm van exportporselein. Deze tentoonstelling richt zich echter op een heel ander soort: het porselein dat geproduceerd werd voor de Japanse binnenlandse markt, afgestemd op de smaak van de Japanse consument. De motieven werden ontleend aan Chinese en Japanse schilderstijlen of Japans textiel, de vormen van de voorwerpen waren gericht op de Japanse eetcultuur.

De haas en de maan
De tentoonstelling ontleent haar naam aan een terugkerend thema in de versiering van Arita-porselein, dat van de haas en de maan, een gelukbrengend motief. Volgens de Japanse traditie werd de maan bewoond door een haas, die zich bezighield met het fijnstampen van rijst voor een ronde rijstcake (mochi). Het woord mochi kan ook de volle maan aanduiden. Op porselein komt de haas voor in combinatie met golven. Door in de achtste maand over de golven van de zee te rennen zou een wijfje namelijk zwanger raken. De haas werd verder geacht de formidabele leeftijd van 1000 jaar te kunnen bereiken, waarna zijn vacht wit zou worden. De haas en de maan zijn daarom een symbool voor lang leven en dat maakte het een geschikt onderwerp voor het afbeelden op porselein.


De voorloper: steengoed
De porseleinindustrie in Japan ontstond aan het begin van de 17de eeuw uit de steengoedproductie. Veel van de technieken van de vroege porseleinproductie zijn van het steengoed afkomstig en ook veel motieven werden aanvankelijk rechtstreeks overgenomen. De overgang van steengoed naar porselein bracht wel een verandering met zich mee. Bij steengoed is het oppervlak zelf belangrijk, bij porselein vormde echter het gladde, harde oppervlak de achtergrond en speelde juist de geschilderde versiering de hoofdrol.

De beginperiode
De eerste dertig jaar van de porseleinvervaardiging in Arita werden bepaald door de invloed van de grote buur China. Vanaf in het midden van de jaren 1620 bestelden Japanse theemeesters in China porselein in de Shonzui-stijl, vormgegeven volgens hun eigen wensen. Kenmerkend voor deze stijl is het veelvuldig gebruik van ronde cartouches en uit de papier- en textieldecoratie afkomstige, geometrische motieven, die in wolkvormige partijen geschikt zijn. De Shonzui-stijl is sterk verbonden met de cultuur van de theeceremonie, die in de 16de eeuw was opgekomen; veel stukken in die stijl zullen speciaal hiervoor zijn besteld. Al gauw ging de industrie in Arita ook porselein in deze stijl maken. 


Rond 1630 nam de productie aanzienlijk toe als gevolg van economische groei. Gekleurde versiering op het glazuur deed rond 1640 zijn intrede, onder invloed vanuit China. De voorstelling van het hert is overgenomen uit de Chinese schilderkunst, afbeeldingen uit gedrukte schildershandleidingen werden door de decorateurs op het porselein gekopieerd. De Chinese invloed is ook te zien in de rode omtreklijnen Rond 1630 nam de productie aanzienlijk toe als gevolg van economische groei. Gekleurde versiering op het glazuur deed rond 1640 zijn intrede, onder invloed vanuit China. De voorstelling van het hert is overgenomen uit de Chinese schilderkunst, afbeeldingen uit gedrukte schildershandleidingen werden door de decorateurs op het porselein gekopieerd. De Chinese invloed is ook te zien in de rode omtreklijnen.

Diep bord met hert in landschap,1640-1660 Diameter 21,4 cm. Japan, Shibata Collectie, Kyushu Ceramic Museum

Bord met herfstgrassen, maan en ballonklokje (Platycodon grandiflorum), 1650-1670 Diameter 22,5 cm. Japan, Shibata Collectie, Kyushu Ceramic Museum

De opkomst van Japanse motieven en vormen
Toen China na de val van de Mingdynastie in het midden van de 17de eeuw in het ongerede raakte, ging de industrie in Arita meer uit de eigen, Japanse motieven putten. Herfstgras tegen de schijf van de maan is een bekend romantisch thema uit de Japanse schilderkunst, literatuur en poëzie. In de heldere najaarsnacht toont de maan zich op haar mooist. De decorateur heeft de maannacht gesuggereerd door het afstekende sikkelvormige vlak, versierd met bloemen in subtiele witte lijnen en bladeren in een donkerder tint blauw. Nabeshima-porselein is wellicht het meest Japans van karakter. Het werd exclusief gemaakt voor de Nabeshima-clan, de leenheren (daimyô) van het domein Saga, waarin de plaats Arita lag. Behalve voor persoonlijk gebruik diende het als geschenk voor mede-daimyô en andere hoogeplaatsen in Japan. Bij de productie werden de hoogste kwaliteitsnormen in acht genomen en de verfijnde ontwerpen zijn tot in perfectie uitgevoerd Een bloeiende kersenboom is elegant langs de rand van het vlak gedrapeerd. Het hele voorwerp ademt een sfeer van ingetogen luxe en voornaamheid: dit is porselein van stand.

Invloed van textiel
Tegen 1690 kreeg het Japanse porselein weer geduchte concurrentie uit China, toen de situatie daar weer genormaliseerd was. De export van Chinees porselein naar Europa ging ten koste van het Japanse exportporselein, dat veel duurder was dan het Chinese. Als gevolg hiervan ging men zich in Arita meer op de binnenlandse markt richten en Japanse motieven gingen eens te meer de versiering bepalen. In de rijke, soms welhaast overdadige stijl die tot stand kwam, was een grote rol weggelegd voor de invloedrijkste kunstvorm uit die tijd: textiel. Kleermakers die hun klanten het laatste op modegebied wilden kunnen bieden, lieten zich daarvan op de hoogte houden door patroonboeken waarin de nieuwste ontwerpen stonden afgebeeld en ook porseleinschilders maakten daar dankbaar gebruik van. Een voorbeeld is de chrysantvormige kom, die aansluit bij kledingontwerpen met de ingewikkelde, veelsoortige motieven en patronen.

De porseleinproductie, tot dan toe beperkt tot de regio rond Arita, verspreidde zich in de laatste jaren van de 18de eeuw over heel Japan. Het gebruik van porselein was toegenomen, onder andere door de opkomst van restaurants –afbeeldingen van etablissementen laten dienbladen vol gebruiksporselein zoals kommen en kleine borden zien– en de lokale overheden steunden bestaande ceramiekcentra om ook porselein te gaan maken. Hoewel de stijl van het Arita-porselein rond 1820 niet echt een omslagpunt laat zien, brak er wel een nieuwe periode aan. De dominante positie op de nationale porseleinmarkt, die men bijna twee eeuwen had weten vast te houden, behoorde nu tot het verleden en de concurrentiestrijd met anderen in Japan moest serieus worden aangegaan.  


Bord met bloeiende kersenboom, 1700-1740
Diameter 20,2 cm. Japan,
Collectie Kyushu Ceramic Museum


Chrysantvormige kom met textielmotieven
en CHrysanten, 1690-1720
Diameter 29,2 cm. Japan, Shibata
Collectie, Kyushu Ceramic Museum

Eetgerei en Arita-porselein
In het begin van de 17de eeuw was het voor de welgestelden gebruikelijk om banketten met overvloedige hoeveelheden voedsel aan te richten, waarbij de verschillende gerechten tegelijk werden opgediend op prachtig opgemaakte schalen. De populariteit van de theeceremonie veranderde dit gebruik echter. Voor de ceremonie zelf werd een licht maal geserveerd, bedoeld om de honger net te stillen. Op een eenvoudig dienblad werden kommen rijst en soep geserveerd, samen met een klein bord met plakjes rauwe vis (sashimi). Na dit koude gerecht kregen de gasten een aantal warme gangen. Deze opeenvolging van kleine gerechten, vers gemaakt en warm opgediend op het moment dat men toe was aan de volgende gang, was iets geheel nieuws. De verschillende gangen van deze informele, lichte maaltijd gingen vergezeld van sake. Het doel was om een ontspannen, intieme atmosfeer te creëren, ter voorbereiding op de theeceremonie. Die ceremonie was erop gericht om in een sfeer van verbondenheid en vriendschap de thee te delen en eenieder dronk dan ook uit dezelfde theekom. Voor gebruik bij de theeceremonie liet men op bestelling Chinees porselein maken. Ook in Arita werden voorwerpen voor de ceremonie geproduceerd. Porselein in theestijl werd overigens ook buiten het theepaviljoen grif afgenomen. Het stond synoniem voor goede smaak en veel gebruiksvoorwerpen, zoals de kleine borden voor het lichte maal, vonden evengoed een plaats in het huisraad van een welgesteld gezin. 


De vervaardiging van porselein
Over het productieproces van Aritaporselein is weinig bekend. Een bron van informatie vormt een bijzondere grote 19de-eeuwse schotel, gemaakt in Arita. Hierop staat in verschillende stappen de verwerking van ruwe steen tot zachte klei in uiteindelijk fijn porselein. Vooral de afbeelding van de porseleinwerkplaats in het midden geeft veel informatie. Het is er een drukte van belang. Een oude vrouw komt aangelopen met een theeketel en kopjes. De kooplieden rechts inspecteren het uitgestalde porselein. Voor hen schrijft een werknemer in een kasboek. Achterin, naast een houten koopmanskist, zit de eigenaar. Linksonder kneedt een man de porseleinklei. Langdurig kneden zorgt voor een homogeen geheel zonder luchtbellen, zodat porselein tijdens het bakken niet scheurt of vervormt. Achter de kneedtafel zitten twee mannen aan een draaischijf. De rechter man draait van de klei een grote kegel. Van de top van de kegel kan hij één voor één kommen of schotels maken. De linker man bewerkt de kommen met een spatel om de binnenwand te vormen. De zittende man rechts verwerkt de wand van een kom tot een bloembladvorm met behulp van een mal. Linksboven brengen twee decorateurs een decoratie in onderglazuur blauw op porselein aan. Achter in de werkplaats maalt een vrouw in een stenen vijzel kobaltoxide, de grondstof voor de blauwe kleurstof, tot poeder.

De haas en de maan. Arita-porselein in Japan, 1620-1820 Aan de hand van een selectie van topstukken uit de Shibata-collectie uit Japan, tentoongesteld in het museum, wordt het verhaal verteld van het porselein dat in de omgeving van de Zuid-Japanse stad Arita werd gemaakt voor de binnenlandse markt. Auteur        : Menno Fitski Bladzijden   : 48 Type           : Paperback, 21 x 26 cm, geheel in kleur uitgevoerd. Uitgeger      : Waanders Uitgevers te Zwolle en het Rijksmuseum Amsterdam. Prijs            : € 17,50 Bestellen >>