De porseleinproductie, tot dan toe beperkt tot de regio rond Arita, verspreidde zich in de laatste jaren van de 18de eeuw over heel Japan. Het gebruik van porselein was toegenomen, onder andere door de opkomst van restaurants –afbeeldingen van etablissementen laten dienbladen vol gebruiksporselein zoals kommen en kleine borden zien– en de lokale overheden steunden bestaande ceramiekcentra om ook porselein te gaan maken. Hoewel de stijl van het Arita-porselein rond 1820 niet echt een omslagpunt laat zien, brak er wel een nieuwe periode aan. De dominante positie op de nationale porseleinmarkt, die men bijna twee eeuwen had weten vast te houden, behoorde nu tot het verleden en de concurrentiestrijd met anderen in Japan moest serieus worden aangegaan.  


Bord met bloeiende kersenboom, 1700-1740
Diameter 20,2 cm. Japan,
Collectie Kyushu Ceramic Museum


Chrysantvormige kom met textielmotieven
en CHrysanten, 1690-1720
Diameter 29,2 cm. Japan, Shibata
Collectie, Kyushu Ceramic Museum

Eetgerei en Arita-porselein
In het begin van de 17de eeuw was het voor de welgestelden gebruikelijk om banketten met overvloedige hoeveelheden voedsel aan te richten, waarbij de verschillende gerechten tegelijk werden opgediend op prachtig opgemaakte schalen. De populariteit van de theeceremonie veranderde dit gebruik echter. Voor de ceremonie zelf werd een licht maal geserveerd, bedoeld om de honger net te stillen. Op een eenvoudig dienblad werden kommen rijst en soep geserveerd, samen met een klein bord met plakjes rauwe vis (sashimi). Na dit koude gerecht kregen de gasten een aantal warme gangen. Deze opeenvolging van kleine gerechten, vers gemaakt en warm opgediend op het moment dat men toe was aan de volgende gang, was iets geheel nieuws. De verschillende gangen van deze informele, lichte maaltijd gingen vergezeld van sake. Het doel was om een ontspannen, intieme atmosfeer te creëren, ter voorbereiding op de theeceremonie. Die ceremonie was erop gericht om in een sfeer van verbondenheid en vriendschap de thee te delen en eenieder dronk dan ook uit dezelfde theekom. Voor gebruik bij de theeceremonie liet men op bestelling Chinees porselein maken. Ook in Arita werden voorwerpen voor de ceremonie geproduceerd. Porselein in theestijl werd overigens ook buiten het theepaviljoen grif afgenomen. Het stond synoniem voor goede smaak en veel gebruiksvoorwerpen, zoals de kleine borden voor het lichte maal, vonden evengoed een plaats in het huisraad van een welgesteld gezin. 


De vervaardiging van porselein
Over het productieproces van Aritaporselein is weinig bekend. Een bron van informatie vormt een bijzondere grote 19de-eeuwse schotel, gemaakt in Arita. Hierop staat in verschillende stappen de verwerking van ruwe steen tot zachte klei in uiteindelijk fijn porselein. Vooral de afbeelding van de porseleinwerkplaats in het midden geeft veel informatie. Het is er een drukte van belang. Een oude vrouw komt aangelopen met een theeketel en kopjes. De kooplieden rechts inspecteren het uitgestalde porselein. Voor hen schrijft een werknemer in een kasboek. Achterin, naast een houten koopmanskist, zit de eigenaar. Linksonder kneedt een man de porseleinklei. Langdurig kneden zorgt voor een homogeen geheel zonder luchtbellen, zodat porselein tijdens het bakken niet scheurt of vervormt. Achter de kneedtafel zitten twee mannen aan een draaischijf. De rechter man draait van de klei een grote kegel. Van de top van de kegel kan hij één voor één kommen of schotels maken. De linker man bewerkt de kommen met een spatel om de binnenwand te vormen. De zittende man rechts verwerkt de wand van een kom tot een bloembladvorm met behulp van een mal. Linksboven brengen twee decorateurs een decoratie in onderglazuur blauw op porselein aan. Achter in de werkplaats maalt een vrouw in een stenen vijzel kobaltoxide, de grondstof voor de blauwe kleurstof, tot poeder.

De haas en de maan. Arita-porselein in Japan, 1620-1820 Aan de hand van een selectie van topstukken uit de Shibata-collectie uit Japan, tentoongesteld in het museum, wordt het verhaal verteld van het porselein dat in de omgeving van de Zuid-Japanse stad Arita werd gemaakt voor de binnenlandse markt. Auteur        : Menno Fitski Bladzijden   : 48 Type           : Paperback, 21 x 26 cm, geheel in kleur uitgevoerd. Uitgeger      : Waanders Uitgevers te Zwolle en het Rijksmuseum Amsterdam. Prijs            : € 17,50 Bestellen >>