Jean-Etienne Liotard wordt beschouwd als een van de belangrijkste 18de-eeuwse pastelschilders van Europa. Zijn portretten, oosterse taferelen én zijn excentrieke uiterlijk maakten hem populair aan het hof in Wenen, Londen, Parijs en Den Haag. De 300ste geboortedag van Liotard op 22 december 2002 is de aanleiding voor een bijzondere presentatie in de Philipsvleugel van het Rijksmuseum. De veelzijdigheid van zijn kunstenaarschap wordt getoond aan de hand van prenten, een twintigtal pastels en een emailschildering, alle uit de collectie van het Rijksmuseum.  


Jean-Etienne Liotard en Joseph Cameratta
Een vrouw van Europese afkomst in Galatea krijgt haar sluier
aangereikt door haar slaaf voordat ze uitgaat, 1745
Gravure, 30,7 x 24,5 cm

Jean-Etienne Liotard werd in 1702 in Genève geboren als de jongste van tien kinderen. Zijn protestantse ouders kwamen oorspronkelijk uit Frankrijk. Liotard volgde in zijn geboortestad een opleiding tot portret- miniaturist in emailverf, waarna hij in Parijs in de leer ging bij portretschilder, graveur en miniaturist Jean Baptiste Masse. Liotard werkte vervolgens een periode als onafhankelijk kunstenaar. Zijn werken waren van matige kwaliteit en hij was niet succesvol. Hij besloot naar Italië te reizen, waar hij zijn glanzende carrière als pastelschilder begon. Pastel werd in de 17de eeuw vooral gebruikt als teken- en schetsmateriaal. Pas aan het eind van die eeuw kregen kunstenaars waardering voor pastelkrijt als medium voor zelfstandige kunstwerken. Een van de redenen hiervoor was van technische aard: het poederachtige pigment is zeer bros en komt snel los van de ondergrond, is gevoelig voor vocht en vlekt gemakkelijk bij aanraking. Pas toen er methoden werden ontwikkeld om pastel te fixeren, bijvoorbeeld door het te bespuiten met melk, kon het als medium volledig tot zijn recht komen. Het werken met pastel had voor Liotard vele voordelen. Hij kon op elk moment beginnen en stoppen met tekenen en eindeloos verbeteringen aanbrengen. Pastel bood de schilder een grote diversiteit aan heldere en zuivere kleuren, waarmee hij buitengewoon realistisch kon werken. Met zijn verbazingwekkend knappe portretten in pastel zou Liotard binnen enkele jaren grote roem vergaren in West- Europa.  


De grote reis naar Constantinopel
In Rome vond Liotard een markt voor zijn kunst en ontmoette hij de Engelsman Sir William Ponsonby. Liotard begeleidde hem op zijn ‘Grand Tour’. In 1738 reisden ze per zeilboot via de Griekse eilanden naar Constantinopel (Istanbul). Onderweg en in de Turkse hoofdstad tekende Liotard allerlei exotische personen en veelkleurige interieurs. Zijn snel groeiende collectie tekeningen diende later als uitgangspunt voor diverse prenten en schilderijen. Een voorbeeld is de gravure Een vrouw van Europese afkomst in Galatea. Het onderwerp geeft een goed beeld van de 18de-eeuwse fascinatie voor oosterse gewoonten en gebruiken. Liotard graveerde alleen de gezichten in deze prent, en liet een assistent het afmaken. Diverse assistenten hielpen Liotard, ook met het kopiëren van zijn eigen kunstwerken. Tijdens zijn vierjarig verblijf in Constantinopel nam hij als portretschilder een monopoliepositie in. Zijn brede kring opdrachtgevers had grote bewondering voor zijn realistische weergave van zijn modellen. Liotard gebruikte geen overdreven poses of drukke composities die de aandacht afleidden. De schilder plaatste de geportretteerde veelal tegen een effen, grijsbruine achtergrond in een omgeving met weinig diepte en eenvoudige belichting. Bovendien gaf Liotard de persoonlijkheid van zijn opdrachtgevers treffend weer. Deze manier van werken maakte hem ook in West-Europa buitengewoon succesvol. Een prachtig voorbeeld is het meesterlijke portret van de excentrieke avonturier graaf Francesco Algarotti. Algarotti was een van de intelligentste kunstkenners van zijn tijd en verantwoordelijk voor de verkoop van Liotards werken aan Noord- Europese hoven. Liotard zet zijn vriend zeer krachtig neer in een schitterende helderblauwe jas. Dit effect wordt nog eens versterkt door de donkere achtergrond en het felle licht dat de linker gezichtshelft van Algarotti beschijnt.  


Glorieuze terugkeer
In 1742 reisde de veertigjarige Liotard naar West-Europa. Zijn lange baard en zijn Turkse garderobe droegen bij aan zijn enorme succes, want in de loop van de 18de eeuw ontwikkelde zich in West-Europa een voorkeur voor exotische volkeren zoals Japanners, Indianen en Turken. Met zijn excentrieke uiterlijk kreeg hij de bijnaam ‘de Turkse schilder’. Onder zijn opdrachtgevers bevonden zich leden van vorstenhoven in Londen, Wenen, Den Haag en Parijs, evenals hovelingen, edellieden en kooplieden. Liotards kunstwerken met oosters geklede personen en kleurige, exotische taferelen werden in Europa met groot enthousiasme ontvangen. Ze zorgden voor een grote stroom aan opdrachten. Een voorbeeld is Jonge vrouw in een Turks interieur. Het origineel is verloren gegaan, maar de afbeelding van de dromerige, melancholische vrouw in fraaie oosterse kleding was een van zijn bekendste en meest geliefde werken. Het genrestuk is vele malen gekopieerd. Deze versie is met 100 bij 75 cm Liotards grootste pastel. Opvallend zijn de heldere kleuren blauw in de jurk en het oosterse tapijt.