Jean-Etienne Liotard wordt beschouwd als een van de belangrijkste 18de-eeuwse pastelschilders van Europa. Zijn portretten, oosterse taferelen én zijn excentrieke uiterlijk maakten hem populair aan het hof in Wenen, Londen, Parijs en Den Haag. De 300ste geboortedag van Liotard op 22 december 2002 is de aanleiding voor een bijzondere presentatie in de Philipsvleugel van het Rijksmuseum. De veelzijdigheid van zijn kunstenaarschap wordt getoond aan de hand van prenten, een twintigtal pastels en een emailschildering, alle uit de collectie van het Rijksmuseum.  


Jean-Etienne Liotard en Joseph Cameratta
Een vrouw van Europese afkomst in Galatea krijgt haar sluier
aangereikt door haar slaaf voordat ze uitgaat, 1745
Gravure, 30,7 x 24,5 cm

Jean-Etienne Liotard werd in 1702 in Genève geboren als de jongste van tien kinderen. Zijn protestantse ouders kwamen oorspronkelijk uit Frankrijk. Liotard volgde in zijn geboortestad een opleiding tot portret- miniaturist in emailverf, waarna hij in Parijs in de leer ging bij portretschilder, graveur en miniaturist Jean Baptiste Masse. Liotard werkte vervolgens een periode als onafhankelijk kunstenaar. Zijn werken waren van matige kwaliteit en hij was niet succesvol. Hij besloot naar Italië te reizen, waar hij zijn glanzende carrière als pastelschilder begon. Pastel werd in de 17de eeuw vooral gebruikt als teken- en schetsmateriaal. Pas aan het eind van die eeuw kregen kunstenaars waardering voor pastelkrijt als medium voor zelfstandige kunstwerken. Een van de redenen hiervoor was van technische aard: het poederachtige pigment is zeer bros en komt snel los van de ondergrond, is gevoelig voor vocht en vlekt gemakkelijk bij aanraking. Pas toen er methoden werden ontwikkeld om pastel te fixeren, bijvoorbeeld door het te bespuiten met melk, kon het als medium volledig tot zijn recht komen. Het werken met pastel had voor Liotard vele voordelen. Hij kon op elk moment beginnen en stoppen met tekenen en eindeloos verbeteringen aanbrengen. Pastel bood de schilder een grote diversiteit aan heldere en zuivere kleuren, waarmee hij buitengewoon realistisch kon werken. Met zijn verbazingwekkend knappe portretten in pastel zou Liotard binnen enkele jaren grote roem vergaren in West- Europa.  


De grote reis naar Constantinopel
In Rome vond Liotard een markt voor zijn kunst en ontmoette hij de Engelsman Sir William Ponsonby. Liotard begeleidde hem op zijn ‘Grand Tour’. In 1738 reisden ze per zeilboot via de Griekse eilanden naar Constantinopel (Istanbul). Onderweg en in de Turkse hoofdstad tekende Liotard allerlei exotische personen en veelkleurige interieurs. Zijn snel groeiende collectie tekeningen diende later als uitgangspunt voor diverse prenten en schilderijen. Een voorbeeld is de gravure Een vrouw van Europese afkomst in Galatea. Het onderwerp geeft een goed beeld van de 18de-eeuwse fascinatie voor oosterse gewoonten en gebruiken. Liotard graveerde alleen de gezichten in deze prent, en liet een assistent het afmaken. Diverse assistenten hielpen Liotard, ook met het kopiëren van zijn eigen kunstwerken. Tijdens zijn vierjarig verblijf in Constantinopel nam hij als portretschilder een monopoliepositie in. Zijn brede kring opdrachtgevers had grote bewondering voor zijn realistische weergave van zijn modellen. Liotard gebruikte geen overdreven poses of drukke composities die de aandacht afleidden. De schilder plaatste de geportretteerde veelal tegen een effen, grijsbruine achtergrond in een omgeving met weinig diepte en eenvoudige belichting. Bovendien gaf Liotard de persoonlijkheid van zijn opdrachtgevers treffend weer. Deze manier van werken maakte hem ook in West-Europa buitengewoon succesvol. Een prachtig voorbeeld is het meesterlijke portret van de excentrieke avonturier graaf Francesco Algarotti. Algarotti was een van de intelligentste kunstkenners van zijn tijd en verantwoordelijk voor de verkoop van Liotards werken aan Noord- Europese hoven. Liotard zet zijn vriend zeer krachtig neer in een schitterende helderblauwe jas. Dit effect wordt nog eens versterkt door de donkere achtergrond en het felle licht dat de linker gezichtshelft van Algarotti beschijnt.  


Glorieuze terugkeer
In 1742 reisde de veertigjarige Liotard naar West-Europa. Zijn lange baard en zijn Turkse garderobe droegen bij aan zijn enorme succes, want in de loop van de 18de eeuw ontwikkelde zich in West-Europa een voorkeur voor exotische volkeren zoals Japanners, Indianen en Turken. Met zijn excentrieke uiterlijk kreeg hij de bijnaam ‘de Turkse schilder’. Onder zijn opdrachtgevers bevonden zich leden van vorstenhoven in Londen, Wenen, Den Haag en Parijs, evenals hovelingen, edellieden en kooplieden. Liotards kunstwerken met oosters geklede personen en kleurige, exotische taferelen werden in Europa met groot enthousiasme ontvangen. Ze zorgden voor een grote stroom aan opdrachten. Een voorbeeld is Jonge vrouw in een Turks interieur. Het origineel is verloren gegaan, maar de afbeelding van de dromerige, melancholische vrouw in fraaie oosterse kleding was een van zijn bekendste en meest geliefde werken. Het genrestuk is vele malen gekopieerd. Deze versie is met 100 bij 75 cm Liotards grootste pastel. Opvallend zijn de heldere kleuren blauw in de jurk en het oosterse tapijt.

Bijzondere band met de keizerin van Oostenrijk
Liotard bracht vele bezoeken aan het Weense hof, waarbij hij keer op keer met open armen werd ontvangen door keizerin Maria Theresia. Hij portretteerde haar diverse malen. Een van zijn meest curieuze versies is het Portret van Maria Theresia in email. Liotard schilderde tijdens zijn carrière miniaturen in email en deed veel onderzoek naar de ondergrond en de verschillende samenstellingen van emailverf. Dit portret heeft een ongebruikelijk groot formaat: 62 bij 51 cm. Het laat de technische vaardigheid van Liotard zien. Uit het opschrift tweede poging op de achterzijde van het portret blijkt wel dat dit kunststuk hem enige moeite kostte. Naast de portretten van Maria Theresia vervaardigde Liotard een serie tekeningen van de keizerlijke familie. De keizerin droeg deze portretten op al haar reizen bij zich. Hieruit blijkt de hechte band tussen haar en de kunstenaar.

Kopiëren en inspireren
Tijdens zijn verblijf in Italië rond 1736 maakte Liotard studies van antieke beelden en van meesterwerken van modernere kunstenaars zoals Bernini. Hij gebruikte deze als uitgangspunt voor zijn pastels en gravures. Hoewel hij de originele beelden natuurgetrouw weergaf, verlevendigde hij ze door het toevoegen van kleur en een context, bijvoorbeeld een verzonnen landschap. Hetzelfde deed hij in zijn Landschap met koeien, schapen en herderin. Liotard baseerde zich op een schilderij van Paulus Potter (1625-1654). Hij gaf het origineel gedetailleerd weer, maar voegde de herderin toe. Hij ontleende haar aan een landschap van Karel Dujardin (1622-1678).  


De twee schilderijen van Dujardin en Potter bevonden zich in Liotards eigen kunstcollectie. Deze bouwde hij op tussen 1743 en 1757 tijdens zijn reizen langs Europese vorstenhoven. Opvallend is het grote aantal 17de-eeuwse Noord-Nederlandse en Vlaamse meesters. Liotard gebruikte zijn verzameling als studiecollectie en economische investering en hoopte rondreizende kunstliefhebbers te trekken. Ook bezat hij een grote hoeveelheid replica’s van eigen werken die hij als meesterstukken beschouwde. In zijn woning in Parijs had hij een ‘hall of fame’, een galerij met portretten van beroemdheden die hij ontmoette.  


De zucht naar roem
Naast het schilderen van zijn opdrachtgevers hield Liotard zich ook bezig met het vervaardigen van zelfportretten. Er zijn ongeveer vijftien zelfportretten van zijn hand bekend: olieverfschilderijen, pastels, miniaturen en gravures. Liotard gebruikte ze om zijn vaardigheden als portretschilder te oefenen en als middel om zijn imago van ‘de Turkse schilder’ te promoten. Het hier afgebeelde Naïef of karikaturaal portret van Liotard toont Liotard met rode fez en lange baard. Het portret geeft zijn uiterlijk weer vóór zijn huwelijk in 1756 met de 27 jaar jongere Marie Fargues. Als huwelijkscadeau schoor hij namelijk zijn lange baard af, waarmee hij gedeeltelijk afstand nam van zijn ‘Turkse’ imago. Zijn fez bleef hij echter altijd dragen en staat ook op latere portretten afgebeeld. Tijdens zijn leven kreeg Liotard kritiek op zijn excentrieke uiterlijk. Terwijl ijn opdrachtgevers hem op handen droegen, vonden kunstcritici en kunsthistorici de schilder eigenwijs en ijdel. Zij keurden Liotards pogingen om met zijn uiterlijk potentiële opdrachtgevers te trekken af. 


Een unieke collectie in het Rijksmuseum
Toen Liotard bijna zeventig was, raakte zijn werk uit de mode en kreeg hij steeds minder opdrachten. Hij richtte zich voornamelijk op sterk doorvoelde stillevens in pastel en organiseerde veilingen van zijn kunstcollectie. Van de opbrengsten leidde hij een riant leven. Liotard keerde terug naar zijn geboortestad Genève, waar hij een groot stuk land kocht en een huis liet bouwen. Op hoogbejaarde leeftijd, in 1781, publiceerde Liotard een theoretische verhandeling waarin hij zijn persoonlijke ideeën over schilderkunst uiteenzet en verdedigt. Hij illustreerde het boek met zijn eigen experimentele gravures.   

Na zijn dood in 1789 raakte Liotard al snel in de vergetelheid. Zijn werk bleef grotendeels in bezit van familie van zijn opdrachtgevers en was nauwelijks in het openbaar te bezichtigen. Pas aan het eind van de 19de eeuw herleefde de belangstelling voor ‘de Turkse schilder’ en zijn eigenaardige leven. In 1873 en 1885 schonken erfgenamen van Liotard een aantal van zijn werken aan het Rijksmuseum, die de basis vormen van de huidige collectie kunstwerken uit iedere fase in zijn carrière. Het Rijksmuseum bezit na Genève de grootste verzameling werken van deze bijzondere, talentvolle pastelschilder.