Dit betekent dat Vingboons’ selectie voor het samenstellen van deze kaartverzamelingen niet met een bepaald doel lijkt te zijn gemaakt. Sterker nog, het heeft er alle schijn van dat de keuze van de afgebeelde topografie puur op toevalligheden heeft berust en dat Vingboons voor deze keuze sterk afhankelijk is geweest van het materiaal dat voorhanden was. Maar niet alleen de selectie geeft te denken. Terwijl Vingboons met de kaarten uit de Christina- en Bom-atlas de meest recente cartografische kennis van zijn tijd laat zien, is dat in het geheel niet het geval bij de kaarten uit Den Haag en Florence. Zo toont hij ons een versie van de stad Porto Rico zoals deze er in 1625 uitzag (Afb. 1). Als voorbeeld voor het maken van deze kaart heeft Vingboons een aquarel uit de Parijse collectie De Gaignières gebruikt. Deze plattegrond (Afb. 2) van het eiland Porto Rico is gemaakt op het moment dat de Nederlanders de stad in 1625 proberen in te nemen. Vingboons volgt nauwgezet allerlei details van deze kaart, maar laat specifieke militaristische informatie weg. Dat is wellicht zijn enige poging om de kaart te ‘moderniseren’. Het is duidelijk dat er verder geen enkele moeite is gedaan om andere informatie te verzamelen voor een meer up-to-date versie.



Vingboons gebruikt zelfs nog veel oudere kaarten als voorbeelden voor de kaarten in zijn kostbare atlassen. Dat blijkt onder meer uit het gezicht op de Zuid-Indiase stad Calicut (Afb. 3). Met deze plaats had de VOC wel degelijk contacten, Calicut werd in de jaren ‘60 door de Compagnie ingenomen. Misschien is dat voor Vingboons de aanleiding geweest om deze plaats op te nemen, ook al gebruikt hij geen recent voorbeeld. Hij kopieert zijn Calicut naar een prent (Afb. 4) uit Civitates Orbis Terrarum van G. Braun en F. Hogenberg, een zesdelige atlas die tussen 1572 en 1617 verscheen. De Civitates kan worden beschouwd als één van de eerste echte atlassen: een verzameling van maar liefst 546 stadsgezichten, plattegronden en vogelvluchtperspectieven van over de gehele wereld.



De Civitates is niet de enige 16de eeuwse bron waar Vingboons uit put. Uit Jan Huygen van Linschotens Itinerario (Amsterdam 1596) verwerkt hij drie gravures: kaarten van de steden Angra, Goa en het eiland Mozambique. In Vingboons’ ogen moeten dit stokoude kaarten geweest zijn. Waren de kaarten soms zo bijzonder dat hij ze kopieerde? Of waren de plaatsen misschien belangrijk voor de economie van de Republiek? Dat is niet echt het geval. Misschien geldt het een beetje voor Goa, een Indiase stad in handen van Portugal, waar de VOC nogal wat cocurrentie van te duchten had. Maar voor Angra en Mozambique geldt het geenszins. De enige reden waarom er kaarten van deze plaatsen in de Haagse verzameling opgenomen zijn, berust op het enkele feit dat Jan Huygen van Linschoten er ooit heeft vertoefd en tekeningen van de locaties heeft gemaakt. Vingboons kopieert (Afb. 5, 6, 7) de originelen uit 1596 één op één, zonder toevoeging van nieuwe elementen of weglating van oude (Afb. 8, 9, 10). Het enige compromis dat Vingboons met zijn moderne tijd wil sluiten is het weglaten van de wapens die de kaarten van Van Linschoten sieren.



We hebben gezien dat Vingboons in het geval van de Christina Atlas en de Bom Atlas heeft gewerkt volgens de strenge methodiek van de cartograaf. Ook dient de atlas als geheel een duidelijk doel, het laat een gestructureerde weergave van een bepaald gebied zien. Dat gebeurt aan de hand van recentelijk verworven cartografische kennis. Voor de Haagse en Florentijnse kaartreeksen daarentegen is gebruik gemaakt van oude bronnen. De afgebeelde plaats hoefde geen speciale betekenis te hebben, noch binnen de context van de reeks, noch als afbeelding zelf.




Zoals gezegd is er geen eenheid in stijl, noch in onderwerpskeuze. In beide series komen verschillende typografieën en verschillende handschriften terug. Zonder al te snel conclusies te trekken kan gesteld worden dat de Christina Atlas en de Bom Atlas door de vakman Vingboons gemaakt zijn. De andere, minder nauwkeurig samengestelde series, verraden naast Vingboons’ hand ook de handen van andere medewerkers. De verschillen tussen beide series roepen vragen op. De Christina Atlas en de Bom Atlas zijn met een duidelijk doel samengesteld, maar hoe zit het dan met de andere series? Zijn ze in opdracht gemaakt? Zijn het losse kaarten uit Vingboons’ atelier? Helaas ontbreken de aanwijzingen die ons hier meer over kunnen vertellen. Ook al zullen we met vragen over deze series blijven zitten, toch kan voorzichtig geconcludeerd worden dat het gebrek aan samenhang duidt op een min of meer toevallige bundeling van de kaarten. Een bonte verzameling van kaartmateriaal, waarvoor Vingboons en zijn ateliergenoten uit de meest uiteenlopende bronnen hebben geput.

Land in zicht Vingboons tekent de wereld van de 17de eeuw Schilderachtige aquarellen en kaarten van dorpen, steden en kusten van over de hele wereld. Van Havana op Cuba tot Banda Aceh in Indonesië. Ze zijn allemaal rond 1665 gemaakt door Johannes Vingboons, een Amsterdamse cartograaf. Hij vervaardigde deze prachtige aquarellen in opdracht van en in samenwerking met Joan Blaeu, de baas van de kaartenmakerij van de Verenigde Oostindische Compagnie. Auteur        : Martine Gosselink Bladzijden   : 160 Type           : Gebonden, 167 kleurenfoto's                     en 6 zwart-witfoto's Uitgeger      : Waanders Uitgevers te Zwolle en                      Nationaal Archief, Den Haag. Prijs            : € 22,50 Bestellen >>