’t Welvaaren der Alkmaarze Coffij Negootie'
http://www.kunstpedia.com/articles/706/1/t-Welvaaren-der-Alkmaarze-Coffij--Negootie/Page1.html
Korff de Gidts, Peter
Peter Korff de Gidts is een vooraanstaand antiquair die gespecialiseerd is in glas van Europese makelij uit de 16e tot en met de 18e eeuw. Over dit onderwerp geeft hij lezingen - zowel te zijnen huize als op locatie - voor verzamelaars, kunstkringen, sociëteiten, oudheidkundige genootschappen, service clubs en dergelijke. Taxaties ten behoeve van verzekeringen, boedelscheidingen, successie etc.
Lid van: A.I.H.V., D.G.G. en V.H.O.K./CINOA.
t. 020-625 26 25
f. 020-625 26 25
www.korfdegidts.com
By Korff de Gidts, Peter
Published on 4 February 2010
De hier beschreven glazen bokaal met deksel werd in 1986 verworven in Engeland. Bij een eerste beschouwing werd de nieuwsgierigheid al meteen geprikkeld door de inscriptie en de niet verklaarde initialen die in de fraai gegraveerde voorstelling op de kelk voorkomen.
De hier beschreven glazen bokaal met deksel werd in 1986 verworven in Engeland. Bij een eerste beschouwing werd de nieuwsgierigheid al meteen geprikkeld door de inscriptie en de niet verklaarde initialen die in de fraai gegraveerde voorstelling op de kelk voorkomen.
Afb.1. Glazen Bokaal met deksel en de inscriptie 'T WELVAAREN DER ALKMAARZE COFFIJ NEGOOTIE'. H 31 cm. coll.: Peter Korf de Gidts
De betreffende bokaal (afb. 1) is uit zogenaamde loodglas vervaardigd en behoort tot de zogenaamde groep Newcastle-glazen, die gekenmerkt wordt door een evenwichtige opbouw van kelk, stam en voet en een heldere, homogene glasmassa met een minimum aan luchtinsluitingen, verontreinigingen en vloeilijnen. De stam en de dekselknop van deze bokaal zijn voorzien van knopen met ingebrachte luchtbelletjes oftewel 'tranen', die we eveneens dikwijls bij Newcastle-glas aantreffen *. De aan de onderzijde afgeronde trechtervormige kelk is geplaatst op een massieve omgekeerd balustervormige stam met aan de onder- en bovenzijde een iets afgeplatte knoop. In de baluster is een dubbele krans met elk zeven tranen verwerkt.
De voet is licht conisch gevormd. Het enigszins gewelfde deksel rust met een steunrand op de kelk. De dekselknop is opgebouwd uit een knoop met een dubbele krans van elk tien tranen, geplaatst tussen glazen schijfjes en eenzelfde knoop daarop een massief cylindrisch deel als knop. Men kan zich afvragen of dit, tot nu toe als 'typisch Engels' aangemerkte glas, wellicht in Nederland werd gemaakt.
Op de kelk zien we een met het rad gegraveerde voorstelling, die zonder twijfel door een Nederlandse beroepsgraveur werd aangebracht. De gravering is van zeer goede kwaliteit maar helaas ontbreekt, zoals op de meeste gegraveerde glazen, een signatuur.
Afb. 2. Indiaan met Mercuriusstaf en -helm.
't WELVAAREN DER ALKMAARZE COFFIJ NEGOOTIE'.
Afb. 3. Balen, gemerkt resp. V.O.C. Java en G. W. C. Suriname en de balenmerken PVDN.
Het deksel is voorzien van een met het rad gegraveerde zonnebloem met aan weerszijden bladranken. Onderzoek in het stedelijk archief van Alkmaar bracht de verklaring van het merk op de balen. 'PVDN' staat voor Pieter van der Nolle.
Pieter van der Nolle werd op 13 maart 1738 gedoopt te Alkmaar, als zoon van de kousenhandelaar Hendrik van der Nolle en Cornelia Verschragen [ 2].
Hij werd geboren in het nog bestaande huis Oudegracht 180 (afb. 4) dat zijn vader kocht op 10 januari 1714 [3]. Als jongeman werkte Pieter van der Nolle als 'winkelkneght' bij Jan van Groet, die handel dreef in koffie en thee. Dat de jonge Pieter zijn werk tot tevredenheid verrichtte mogen we afleiden uit het testament waarin Jan van Groet bepaalde dat na zijn overlijden, Pieter in de gelegenheid moest worden gesteld zijn zaak over te nemen [4].
Afb. 4. Oudegracht 180 te Alkmaar
foto: Gem. Archief Topografische Atlas Alkmaar (1945)
Op 20 december 1760 vond voor schepenen van Alkmaar dit transport plaats, namens de executeuren van het testament van Jan van Groet: 'een Huijs en Erve Staende ende Gelegen binnen dese Stad aan de Oostzijde van de Appelsteegh (afb. 5) verheelt met nog een Huijs, uijtkomende aan de Noord zijde van 't Fnidsen tegens over de Jan of Hekelstraat, belent met Anthony van Aalst ten noorden en Willem van Orde ten Zuijden, item een Huys en Erve geappropieert tot een Pakhuys staende en de gelegen aan de Oostzijde van de Agterdam, belent met de Erve van Gijsbert van Campen ten Noorden, ende Jan Groen ten Zuyden met de Winkel Gereetschappen' [5].
De overnamesom was bepaald op f 6.000,-, welk bedrag, indien Pieter van der Nolle bier de voorkeur aan zou geven, ook geleend kon worden tegen een rente van 3% per jaar. Voor dit in die tijd aanzienlijke bedrag verwierf hij dus twee panden en de 'gereedschappen' ofwel de inventaris, die bestond uit o. a. winkeltoonbanken en weegschalen. De voorraden werden overgenomen tegen taxatiewaarde, die bepaald werd door twee door partijen aan te wijzen taxateurs. Ook hiervoor werd een betalingsregeling getroffen.
Twee dagen eerder (18 december 1760) werd Pieter van der Nolle opgenomen in het register van 'geadmitteerde Verkoopers van droge Coffij, Tee en Schokkolade', een vergunning die om de vijfjaar vernieuwd moest worden.
Afb. 5. Appelsteeg, oostzijde te Alkmaar
foto: Gem. Archief Alkmaar Topografische Atlas.
Afb.1. Glazen Bokaal met deksel en de inscriptie 'T WELVAAREN DER ALKMAARZE COFFIJ NEGOOTIE'. H 31 cm. coll.: Peter Korf de Gidts
De betreffende bokaal (afb. 1) is uit zogenaamde loodglas vervaardigd en behoort tot de zogenaamde groep Newcastle-glazen, die gekenmerkt wordt door een evenwichtige opbouw van kelk, stam en voet en een heldere, homogene glasmassa met een minimum aan luchtinsluitingen, verontreinigingen en vloeilijnen. De stam en de dekselknop van deze bokaal zijn voorzien van knopen met ingebrachte luchtbelletjes oftewel 'tranen', die we eveneens dikwijls bij Newcastle-glas aantreffen *. De aan de onderzijde afgeronde trechtervormige kelk is geplaatst op een massieve omgekeerd balustervormige stam met aan de onder- en bovenzijde een iets afgeplatte knoop. In de baluster is een dubbele krans met elk zeven tranen verwerkt.
De voet is licht conisch gevormd. Het enigszins gewelfde deksel rust met een steunrand op de kelk. De dekselknop is opgebouwd uit een knoop met een dubbele krans van elk tien tranen, geplaatst tussen glazen schijfjes en eenzelfde knoop daarop een massief cylindrisch deel als knop. Men kan zich afvragen of dit, tot nu toe als 'typisch Engels' aangemerkte glas, wellicht in Nederland werd gemaakt.
Op de kelk zien we een met het rad gegraveerde voorstelling, die zonder twijfel door een Nederlandse beroepsgraveur werd aangebracht. De gravering is van zeer goede kwaliteit maar helaas ontbreekt, zoals op de meeste gegraveerde glazen, een signatuur.
Afb. 2. Indiaan met Mercuriusstaf en -helm.
Op de kelk staat de naakte Mercurius (afb. 2) afgebeeld, met lendendoek en een pijlenkoker op de rug, op zijn hoofd de gevleugelde helm en in zijn linkerhand de mercuriusstaf. In zijn rechterhand die op een gekuipt houten vaatje rust, houdt hij een beurs [1]. Aan zijn rechterzijde staat een palm-boom, aan de andere kant zien we twee, met touw dichtgesnoerde balen (afb. 3) waarvan op de ene het V. O. C.-monogram en het woord JAVA is te lezen en op de andere het monogram G.W.C. van de Generale Westindische Compagnie en het woord SURINAME te zien zijn. Zowel de ton als de balen zijn voorzien van een koopmansmerk: een cirkel en een kruis. de ton heeft op het deksel een telmerk. Beide balen zijn gemerkt met de initialen PVDN. Boven de voorstelling is de inscriptie aangebracht:
't WELVAAREN DER ALKMAARZE COFFIJ NEGOOTIE'.
Afb. 3. Balen, gemerkt resp. V.O.C. Java en G. W. C. Suriname en de balenmerken PVDN.
Het deksel is voorzien van een met het rad gegraveerde zonnebloem met aan weerszijden bladranken. Onderzoek in het stedelijk archief van Alkmaar bracht de verklaring van het merk op de balen. 'PVDN' staat voor Pieter van der Nolle.
Pieter van der Nolle werd op 13 maart 1738 gedoopt te Alkmaar, als zoon van de kousenhandelaar Hendrik van der Nolle en Cornelia Verschragen [ 2].
Hij werd geboren in het nog bestaande huis Oudegracht 180 (afb. 4) dat zijn vader kocht op 10 januari 1714 [3]. Als jongeman werkte Pieter van der Nolle als 'winkelkneght' bij Jan van Groet, die handel dreef in koffie en thee. Dat de jonge Pieter zijn werk tot tevredenheid verrichtte mogen we afleiden uit het testament waarin Jan van Groet bepaalde dat na zijn overlijden, Pieter in de gelegenheid moest worden gesteld zijn zaak over te nemen [4].
Afb. 4. Oudegracht 180 te Alkmaar
foto: Gem. Archief Topografische Atlas Alkmaar (1945)
De overnamesom was bepaald op f 6.000,-, welk bedrag, indien Pieter van der Nolle bier de voorkeur aan zou geven, ook geleend kon worden tegen een rente van 3% per jaar. Voor dit in die tijd aanzienlijke bedrag verwierf hij dus twee panden en de 'gereedschappen' ofwel de inventaris, die bestond uit o. a. winkeltoonbanken en weegschalen. De voorraden werden overgenomen tegen taxatiewaarde, die bepaald werd door twee door partijen aan te wijzen taxateurs. Ook hiervoor werd een betalingsregeling getroffen.
Twee dagen eerder (18 december 1760) werd Pieter van der Nolle opgenomen in het register van 'geadmitteerde Verkoopers van droge Coffij, Tee en Schokkolade', een vergunning die om de vijfjaar vernieuwd moest worden.
Afb. 5. Appelsteeg, oostzijde te Alkmaar
foto: Gem. Archief Alkmaar Topografische Atlas.
Op 10 oktober 1762 trouwde hij met Elisabeth Koeman, dochter van de grutter en zoutgrossier Pieter Koeman en Trijntje Spiegel. Uit dit huwelijk werd op 10 mei 1765 een zoon, Pieter, geboren. Dat de vreugde groot was bij de geboorte van deze eerste zoon, blijkt uit een met het rad gegraveerd doopglas met deksel, dat ons Elisabeth van der Nolle laat zien met op haar arm de jonggeborene en een beer die met een gevuld drinkglas het hoofdje van het kind besprenkelt (afb. 6). De inscriptie op dit fraaie, doch helaas fragmentarisch bewaarde glas, luidt: 'SPOEL NOLLETJE SUN BOLLETJE'.
Afb. 6. Fragment van het Doopglas met de inscriptie: 'SPOEL NOLLETJE SYN BOLLETJE' Eigendom: J. A. van der Nolle Azn., Blaricum
Na het overlijden van zijn vrouw Elisabeth op 8 juli 1772 hertrouwt Pieter op 13 november 1774 met Cornelia Lieveloo, dochter van Jacob Josias Lieveloo 'opziender der gezegelde en ongezegelde biljetten' te Medemblik en Annetje Jacobs Tolk. Behalve met de handel in koffie, thee, cacao en ook snuiftabak, hield Pieter van der Nolle zich actief bezig met de handel in onroerend goed. Talrijk zijn de kooptransacties die hij alleen, of samen met anderen deed.
Dat zijn zaken hem geen windeieren legden, blijkt ondermeer uit de aankoop op 9 juni 1767 van 'Het Zee-veld', een uitgestrekt jachtgebied in de duinen bij Bakkum met daarin begrepen 'het Duijn majers buys' en 'annexe getimmerten' voor de lieve som van f 7.800, —. Deze koop geschiedde 'in compagnie' met Pieter de Boer [6].
Verondersteld mag worden dat Pieter van der Nolle wat men noemt maatschappelijk geslaagd was. In 1776 werd hij voor Alkmaar benoemd tot Heemraad van het Waterschap de Bergermeer en verder diende hij de stad als rotmeester in het 1ste rodt van het Blauwe Vendel in de Oude Doelen.
In 1787 richtte hij, samen met Frans Voorhout, Willem Bolten, Nicolaas Catenius en Jacob Post, het patriottisch gezelschap 'Uit Voorzorg' op. Later zouden zij door de Hoofdofficier Klaver worden beschuldigd van verzet tegen de Prins. Pieter van der Nolle overleed op 3 januari 1794 te Alkmaar en werd daar begraven in de Grote- of St. Laurenskerk in de Zuidergang of Zuiderzijbeuk no. 149.
De bokaal met de afbeelding van Mercurius kan zowel in opdracht van Pieter zelf gemaakt zijn als een geschenk aan hem geweest zijn.
De vroegst mogelijke datering is natuurlijk het jaar van overname van de zaak in 1760, maar misschien kan men deze nog nader bepalen aan de hand van het geboorteglas uit 1765. Ook dat is een zgn. Newcastle-glas. De hoogte van dit dekselbokaaltje kon niet nauwkeurig worden vastgesteld omdat alleen de kelk en het deksel bewaard gebleven zijn. Afgaande op de afmetingen van deze beide onderdelen, zal de totale hoogte ca. 23 cm bedragen hebben. De kwaliteit en het karakter van de gegraveerde voorstelling vertonen een opvallende overeenkomst met de bokaal "T WELVAAREN DER ALKMAARZE COFFIJ NEGOOTIE'. Zo is het in de beide inscripties gebruikte lettertype geheel identiek, evenals de ruimte tussen de op beide glazen aangebrachte letters, De graveur laat op beide glazen zien dat hij een voorkeur heeft voor het toepassen van gepolijste uithollinkjes of 'lensjes' om daarmee bepaalde onderdelen in de voorstelling, zoals knoopjes aan de kleding, het hart van een bloem en bloesemknoppen te accentueren. Verder valt bij de vergelijking op dat de bladranken op de deksels van beide glazen nagenoeg gelijk zijn. Kortom, beide glazen vertonen het handschrift van een en dezelfde graveur.
Veel dank ben ik verschuldigd aan de heer J. A. van der Nolle Azn. te Blaricum, die mij voor de totstandkoming van dit artikel veel aanvullende genealogische gegevens verstrekte en het glas met de inscriptie 'Spoel Nolletje syn bolletje' voor de fotografie ter beschikking stelde.
Noten
* In Newcastle ontwikkelde zich in het mid-den van de 18e eeuw een zeer herkenbaar type drinkglazen dat gekenmerkt werd door hoge slanke stammen, opgebouwd uit segmenten van verschillende vorm en rijk versierd met luchtbelletjes, luchtspiralen of uit witte glasdraad gevormde spiralen. Deze glazen, gemaakt van de fijnste kwaliteit loodglas, oftewel kristal, waren bijzonder in trek.
Overigens is nooit bewezen dat deze glazen alleen in Newcastle werden gemaakt en het is derhalve op zijn plaats om van 'type Newcastle-glas' te spreken.
COPYRIGHT 1987 P.J.G. Korf de Gidts, alle rechten voorbehouden
Niets uit dit artikel, inclusief begeleidende illustraties, kan of mag gereproduceerd worden zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de auteurrechtelijke houder.
Afb. 6. Fragment van het Doopglas met de inscriptie: 'SPOEL NOLLETJE SYN BOLLETJE' Eigendom: J. A. van der Nolle Azn., Blaricum
Dat zijn zaken hem geen windeieren legden, blijkt ondermeer uit de aankoop op 9 juni 1767 van 'Het Zee-veld', een uitgestrekt jachtgebied in de duinen bij Bakkum met daarin begrepen 'het Duijn majers buys' en 'annexe getimmerten' voor de lieve som van f 7.800, —. Deze koop geschiedde 'in compagnie' met Pieter de Boer [6].
Verondersteld mag worden dat Pieter van der Nolle wat men noemt maatschappelijk geslaagd was. In 1776 werd hij voor Alkmaar benoemd tot Heemraad van het Waterschap de Bergermeer en verder diende hij de stad als rotmeester in het 1ste rodt van het Blauwe Vendel in de Oude Doelen.
In 1787 richtte hij, samen met Frans Voorhout, Willem Bolten, Nicolaas Catenius en Jacob Post, het patriottisch gezelschap 'Uit Voorzorg' op. Later zouden zij door de Hoofdofficier Klaver worden beschuldigd van verzet tegen de Prins. Pieter van der Nolle overleed op 3 januari 1794 te Alkmaar en werd daar begraven in de Grote- of St. Laurenskerk in de Zuidergang of Zuiderzijbeuk no. 149.
De bokaal met de afbeelding van Mercurius kan zowel in opdracht van Pieter zelf gemaakt zijn als een geschenk aan hem geweest zijn.
De vroegst mogelijke datering is natuurlijk het jaar van overname van de zaak in 1760, maar misschien kan men deze nog nader bepalen aan de hand van het geboorteglas uit 1765. Ook dat is een zgn. Newcastle-glas. De hoogte van dit dekselbokaaltje kon niet nauwkeurig worden vastgesteld omdat alleen de kelk en het deksel bewaard gebleven zijn. Afgaande op de afmetingen van deze beide onderdelen, zal de totale hoogte ca. 23 cm bedragen hebben. De kwaliteit en het karakter van de gegraveerde voorstelling vertonen een opvallende overeenkomst met de bokaal "T WELVAAREN DER ALKMAARZE COFFIJ NEGOOTIE'. Zo is het in de beide inscripties gebruikte lettertype geheel identiek, evenals de ruimte tussen de op beide glazen aangebrachte letters, De graveur laat op beide glazen zien dat hij een voorkeur heeft voor het toepassen van gepolijste uithollinkjes of 'lensjes' om daarmee bepaalde onderdelen in de voorstelling, zoals knoopjes aan de kleding, het hart van een bloem en bloesemknoppen te accentueren. Verder valt bij de vergelijking op dat de bladranken op de deksels van beide glazen nagenoeg gelijk zijn. Kortom, beide glazen vertonen het handschrift van een en dezelfde graveur.
Veel dank ben ik verschuldigd aan de heer J. A. van der Nolle Azn. te Blaricum, die mij voor de totstandkoming van dit artikel veel aanvullende genealogische gegevens verstrekte en het glas met de inscriptie 'Spoel Nolletje syn bolletje' voor de fotografie ter beschikking stelde.
Noten
* In Newcastle ontwikkelde zich in het mid-den van de 18e eeuw een zeer herkenbaar type drinkglazen dat gekenmerkt werd door hoge slanke stammen, opgebouwd uit segmenten van verschillende vorm en rijk versierd met luchtbelletjes, luchtspiralen of uit witte glasdraad gevormde spiralen. Deze glazen, gemaakt van de fijnste kwaliteit loodglas, oftewel kristal, waren bijzonder in trek.
Overigens is nooit bewezen dat deze glazen alleen in Newcastle werden gemaakt en het is derhalve op zijn plaats om van 'type Newcastle-glas' te spreken.
- De Mercurius leunend op de ton heeft veel weg van de traditionele Indianenfiguur die vaak in tabaksmerken e. d. voorkomt. Indianen en ook moren en negers worden reeds in de 17e eeuw als symbool gebruikt om de handel in tabak aan te duiden. Ze worden ook wel 'tabaksmannetjes' genoemd.
- Rijksarchief Haarlem, Personele Quotisatie in 1744, Inv. A 696.
- Oud rechterl. archief Alkmaar Inv. 167, fol. 136, acte 4, 10 januari 1714. 'Juffr. Maria van Oudensteijn verkoopt aan Hend:van dr nolle een huys en erve staande en leggende aan de noortsijde van de Oudegragt belent de FP Willem van Egint vr nijenb: Oudt Burgemr en Raad deser Stad etc: ten westen ende Wed' van Jan de Wit ten oosten, de doopsgesinde Kerk ten noorden etc. Cooppenn: f 960:2:1. Schepenen: Daeij en Pr Clock.
- Not. archief Alkmaar, Inv. 578, acte nr. 70.
- Oud rechterl. archief Alkmaar Inv. 174, acte nr. 135 a.
- Oud rechterl. archief Bakkum a. v. deel 2042 fol. 122 evv.
Uit : Antiek, oktober 1987 nr. 3
COPYRIGHT 1987 P.J.G. Korf de Gidts, alle rechten voorbehouden
Niets uit dit artikel, inclusief begeleidende illustraties, kan of mag gereproduceerd worden zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de auteurrechtelijke houder.