De Oostfriesche Keurkamers Tijdens Het Koninkrijk Holland - Een geschiedenis van protest en onderhandeling
http://www.kunstpedia.com/articles/831/1/De-Oostfriesche-Keurkamers-Tijdens-Het-Koninkrijk-Holland---Een-geschiedenis-van-protest-en-onderhandeling/Page1.html
Luijt, Janjaap
Janjaap Luijt verricht onderzoek naar Nederlands goud- en zilver in de ruimste zin van het woord en bezit hij een grote kennis van de goud- en zilvermerken, die voor de bestudering van antiek goud- en zilverwerk onmisbaar is. Hij is auteur van diverse artikelen en van Het Zilverlexicon voor Nederland en België en since 2004 redacteur van het tijdschrift De Beeldenaar. Janjaap Luijt is oprichter en beheerder van Ag&Au Silverresearch.Website : Ag&Au Silverresearch
By Luijt, Janjaap
Published on 26 June 2010
door J. Luijt en M. Houtman
Bij de vrede van Tilsit (juni 1807) verwierf Napoleon het graafschap Oost-Friesland van de koning van Pruisen. Van de tsaar van Rusland eigende hij zich de heerlijkheid lever toe. In november 1807 droeg Napoleon deze gebieden, in het Hollands-Franse verdrag van Fontainebleau, over aan zijn broer, Lodewijk Napoleon, koning van Holland. Het verworven gebied kwam als het departement Oost-Friesland onder `Hollands' bestuur, met de daarbij behorende wetgeving. De Hollandse wetgeving op gouden en zilveren werken van 11 maart 1807 werd ook van kracht in het nieuw verworven departement. De wet regelde de keuring en de inning van de belasting op deze luxe. De minister van Financiën, I.J.A. Gogel, die verantwoordelijk was voor de uitvoering van de wet op de gouden en zilveren voorwerpen, besloot in het nieuw verworven departement ook keurkamers op te richten.
Bij de vrede van Tilsit (juni 1807) verwierf Napoleon het graafschap Oost-Friesland van de koning van Pruisen. Van de tsaar van Rusland eigende hij zich de heerlijkheid lever toe. In november 1807 droeg Napoleon deze gebieden, in het Hollands-Franse verdrag van Fontainebleau, over aan zijn broer, Lodewijk Napoleon, koning van Holland. Het verworven gebied kwam als het departement Oost-Friesland onder `Hollands' bestuur, met de daarbij behorende wetgeving. De Hollandse wetgeving op gouden en zilveren werken van 11 maart 1807 werd ook van kracht in het nieuw verworven departement. De wet regelde de keuring en de inning van de belasting op deze luxe. De minister van Financiën, I.J.A. Gogel, die verantwoordelijk was voor de uitvoering van de wet op de gouden en zilveren voorwerpen, besloot in het nieuw verworven departement ook keurkamers op te richten.
J. Luijt en M. Houtman
Bij de vrede van Tilsit (juni 1807) verwierf Napoleon het graafschap Oost-Friesland van de koning van Pruisen. Van de tsaar van Rusland eigende hij zich de heerlijkheid lever toe. In november 1807 droeg Napoleon deze gebieden, in het Hollands-Franse verdrag van Fontainebleau, over aan zijn broer, Lodewijk Napoleon, koning van Holland. Het verworven gebied kwam als het departement Oost-Friesland onder `Hollands' bestuur, met de daarbij behorende wetgeving. De Hollandse wetgeving op gouden en zilveren werken van 11 maart 1807 werd ook van kracht in het nieuw verworven departement. De wet regelde de keuring en de inning van de belasting op deze luxe. De minister van Financiën, I.J.A. Gogel, die verantwoordelijk was voor de uitvoering van de wet op de gouden en zilveren voorwerpen, besloot in het nieuw verworven departement ook keurkamers op te richten.
Alvorens deze te installeren, werd een inventarisatie gemaakt van het aantal goud- en zilversmeden in de verschillende Oostfriese plaatsen. Aan de hand van de gemaakte inventarisatie besloot de koning tot de oprichting van keurkamers in de steden Aurich, Emden, Jever, Leer en Norden. Per keurkamer werden drie keurmeesters en één buitengewoon keurmeester aangesteld. De keurkamer van Emden kreeg, vanwege het grote aantal in Emden gevestigde werkmeesters en kasthouders, vier keurmeesters en twee buitengewoon keurmeesters. Het gebied dat onder één keurkamer viel kwam overeen met het arrondissement met dezelfde naam als de plaats waar de keurkamer was gevestigd. Alleen het arrondissement Esens viel onder een andere keurkamer, die van Jever. De inning van de belastingen door de Oostfriese keurkamers kwam onder toezicht van de ontvanger der beschreven middelen over het arrondissement Aurich.
De essayeur-generaal van de Munt, W.A.A. Poelman, maakte zeven ontwerpen voor keurkamertekens voor de nieuwe keurkamers. Hieruit zou de minister van Financiën er vijf mogen kiezen. Opmerkelijk is dat bij het ontwerpen van de Oost-Friezen keurkamertekens geen rekening werd gehouden met de stadswapens van de steden waarin de keurkamers gevestigd waren. Bij de invoering van de wet in 1807 in de andere delen van het koninkrijk was hier wel naar gekeken en waren de keurkamertekens afgeleid van de stadswapens. Voor de nieuwe gebieden werd een verband tussen het stadswapen en het keurkamerteken niet noodzakelijk geacht.
Afb. 1 Visschep.
Zilver. Merken: Emden (1809-1812), meesterteken DB (Dirk Bijl), gehalte 10, jaarletter d (1811-1812); gekroonde E (1811-1813); gekroonde V (1814-1893). Collectie Ostfriesiche Landesmuseum, Emden.
Gekroonde O
Bij de invoering van de wet op gouden en zilveren werken in 1807 konden de werkmeesters en kasthouders reeds vervaardigde gouden en zilveren werken, gedurende enkele weken, vrij van belasting laten stempelen met een gekroonde O. Over werken die niet binnen de voorgeschreven termijn met de gekroond O waren gestempeld, dienden zij belasting te betalen. Deze voorwerpen werden gestempeld met een gekroonde B.
Ook de werkmeesters en kasthouders in Oost-Friesland en Reiderland (het gebied tussen de Eems en Groningen) werden in staat gesteld reeds vervaardigde gouden en zilveren voorwerpen te laten merken met de gekroonde O. In de periode van 4 tot 18 april 1809 stempelden de keurkamers met dit merk. Om misbruik te voorkomen werden de stempels met de gekroonde 0 pas een dag van te voren aan de keurkamers toegestuurd en verscheen toen pas de eerste openbare bekendmaking.
De goud- en zilversmeden in Emden wilden de termijn waarin met de gekroonde 0 gestempeld mocht worden laten verlengen tot zes maanden. Hun verzoek aan de koning werd echter afgewezen, omdat dit teveel nadelen met zich zou meebrengen. Na 18 april mochten er geen oude werken meer verkocht worden zonder gekroonde 0, tenzij de belasting betaald was, en het werk gestempeld met de gekroonde B.
Afb. 2 Visschep.
Zilver. Merken: Aurich (1809-1812), meesterteken K (Kittel of Kettwich), gehalte 10, jaarletter d (1811-1812). Lengte 50 cm., breedte 11 cm.
De schep is voorzien van een ebbehouten handvat, met aan het uiteinde een ivoren bolletje. Op de achterzijde van de visschep staat een stippelgravure: A.F.W. Particuliere collectie.
Leer doet moeilijk
De keurkamer in Leer schreef de landdrost dat zij niet zou beginnen met keuren zonder te weten welke vergoeding de keurmeesters hiervoor zouden ontvangen. De minister liet antwoorden dat de beloning in de wet geregeld werd; ook voor het stempelen met de gekroonde O.
Verder waren de keurmeesters in Leer van mening dat het rijk hen een keurkamer diende te geven om hun werkzaamheden uit te voeren. Zij zouden voor f 50,- een lokaal kunnen inrichten. De wet stelde dat de keurmeesters hun onderkomen zelf dienden te bekostigen. Desondanks besloot de minister f 50,- ter beschikking te stellen voor de inrichting van de keurkamer in Leer. Toen de keurkamer in Norden hiervan lucht kreeg vroeg zij ook een bijdrage van f 50,-. Dit verzoek verwees de minister naar de landdrost. De minister schreef de landdrost van Oost-Friesland dat als de keurmeesters in Leer niet met hun werkzaamheden wilden beginnen, de landdrost bevoegdheid had de keurkamer op te heffen en de werkzaamheden naar de dichtstbijzijnde keurkamer over te brengen. Omdat de keurkamer in Leer niet eerder wilde beginnen dan dat hun rekest beantwoord werd, was de termijn voor het stempelen met de gekroonde O reeds verstreken, zonder dat stempeling had plaats gevonden. De essayeur-generaal van de Munt was van mening dat de ingezetenen hieraan geen schuld hadden en besloot dat in Leer alsnog gedurende vijf dagen gestempeld mocht worden. Om fraude te voorkomen werden de stempels in beheer gegeven van de onder-inspecteur der middelen te lande te Leer. Deze diende bij het gebruik van het stempel aanwezig te zijn. Bij verdenking van misbruik had hij de bevoegdheid de stempeling met de gekroonde O te weigeren.
Bij de vrede van Tilsit (juni 1807) verwierf Napoleon het graafschap Oost-Friesland van de koning van Pruisen. Van de tsaar van Rusland eigende hij zich de heerlijkheid lever toe. In november 1807 droeg Napoleon deze gebieden, in het Hollands-Franse verdrag van Fontainebleau, over aan zijn broer, Lodewijk Napoleon, koning van Holland. Het verworven gebied kwam als het departement Oost-Friesland onder `Hollands' bestuur, met de daarbij behorende wetgeving. De Hollandse wetgeving op gouden en zilveren werken van 11 maart 1807 werd ook van kracht in het nieuw verworven departement. De wet regelde de keuring en de inning van de belasting op deze luxe. De minister van Financiën, I.J.A. Gogel, die verantwoordelijk was voor de uitvoering van de wet op de gouden en zilveren voorwerpen, besloot in het nieuw verworven departement ook keurkamers op te richten.
Alvorens deze te installeren, werd een inventarisatie gemaakt van het aantal goud- en zilversmeden in de verschillende Oostfriese plaatsen. Aan de hand van de gemaakte inventarisatie besloot de koning tot de oprichting van keurkamers in de steden Aurich, Emden, Jever, Leer en Norden. Per keurkamer werden drie keurmeesters en één buitengewoon keurmeester aangesteld. De keurkamer van Emden kreeg, vanwege het grote aantal in Emden gevestigde werkmeesters en kasthouders, vier keurmeesters en twee buitengewoon keurmeesters. Het gebied dat onder één keurkamer viel kwam overeen met het arrondissement met dezelfde naam als de plaats waar de keurkamer was gevestigd. Alleen het arrondissement Esens viel onder een andere keurkamer, die van Jever. De inning van de belastingen door de Oostfriese keurkamers kwam onder toezicht van de ontvanger der beschreven middelen over het arrondissement Aurich.
De essayeur-generaal van de Munt, W.A.A. Poelman, maakte zeven ontwerpen voor keurkamertekens voor de nieuwe keurkamers. Hieruit zou de minister van Financiën er vijf mogen kiezen. Opmerkelijk is dat bij het ontwerpen van de Oost-Friezen keurkamertekens geen rekening werd gehouden met de stadswapens van de steden waarin de keurkamers gevestigd waren. Bij de invoering van de wet in 1807 in de andere delen van het koninkrijk was hier wel naar gekeken en waren de keurkamertekens afgeleid van de stadswapens. Voor de nieuwe gebieden werd een verband tussen het stadswapen en het keurkamerteken niet noodzakelijk geacht.
Afb. 1 Visschep.
Zilver. Merken: Emden (1809-1812), meesterteken DB (Dirk Bijl), gehalte 10, jaarletter d (1811-1812); gekroonde E (1811-1813); gekroonde V (1814-1893). Collectie Ostfriesiche Landesmuseum, Emden.
Gekroonde O
Bij de invoering van de wet op gouden en zilveren werken in 1807 konden de werkmeesters en kasthouders reeds vervaardigde gouden en zilveren werken, gedurende enkele weken, vrij van belasting laten stempelen met een gekroonde O. Over werken die niet binnen de voorgeschreven termijn met de gekroond O waren gestempeld, dienden zij belasting te betalen. Deze voorwerpen werden gestempeld met een gekroonde B.
Ook de werkmeesters en kasthouders in Oost-Friesland en Reiderland (het gebied tussen de Eems en Groningen) werden in staat gesteld reeds vervaardigde gouden en zilveren voorwerpen te laten merken met de gekroonde O. In de periode van 4 tot 18 april 1809 stempelden de keurkamers met dit merk. Om misbruik te voorkomen werden de stempels met de gekroonde 0 pas een dag van te voren aan de keurkamers toegestuurd en verscheen toen pas de eerste openbare bekendmaking.
De goud- en zilversmeden in Emden wilden de termijn waarin met de gekroonde 0 gestempeld mocht worden laten verlengen tot zes maanden. Hun verzoek aan de koning werd echter afgewezen, omdat dit teveel nadelen met zich zou meebrengen. Na 18 april mochten er geen oude werken meer verkocht worden zonder gekroonde 0, tenzij de belasting betaald was, en het werk gestempeld met de gekroonde B.
Afb. 2 Visschep.
Zilver. Merken: Aurich (1809-1812), meesterteken K (Kittel of Kettwich), gehalte 10, jaarletter d (1811-1812). Lengte 50 cm., breedte 11 cm.
De schep is voorzien van een ebbehouten handvat, met aan het uiteinde een ivoren bolletje. Op de achterzijde van de visschep staat een stippelgravure: A.F.W. Particuliere collectie.
Leer doet moeilijk
De keurkamer in Leer schreef de landdrost dat zij niet zou beginnen met keuren zonder te weten welke vergoeding de keurmeesters hiervoor zouden ontvangen. De minister liet antwoorden dat de beloning in de wet geregeld werd; ook voor het stempelen met de gekroonde O.
Verder waren de keurmeesters in Leer van mening dat het rijk hen een keurkamer diende te geven om hun werkzaamheden uit te voeren. Zij zouden voor f 50,- een lokaal kunnen inrichten. De wet stelde dat de keurmeesters hun onderkomen zelf dienden te bekostigen. Desondanks besloot de minister f 50,- ter beschikking te stellen voor de inrichting van de keurkamer in Leer. Toen de keurkamer in Norden hiervan lucht kreeg vroeg zij ook een bijdrage van f 50,-. Dit verzoek verwees de minister naar de landdrost. De minister schreef de landdrost van Oost-Friesland dat als de keurmeesters in Leer niet met hun werkzaamheden wilden beginnen, de landdrost bevoegdheid had de keurkamer op te heffen en de werkzaamheden naar de dichtstbijzijnde keurkamer over te brengen. Omdat de keurkamer in Leer niet eerder wilde beginnen dan dat hun rekest beantwoord werd, was de termijn voor het stempelen met de gekroonde O reeds verstreken, zonder dat stempeling had plaats gevonden. De essayeur-generaal van de Munt was van mening dat de ingezetenen hieraan geen schuld hadden en besloot dat in Leer alsnog gedurende vijf dagen gestempeld mocht worden. Om fraude te voorkomen werden de stempels in beheer gegeven van de onder-inspecteur der middelen te lande te Leer. Deze diende bij het gebruik van het stempel aanwezig te zijn. Bij verdenking van misbruik had hij de bevoegdheid de stempeling met de gekroonde O te weigeren.
Armoe troef
In november 1809 wendde de keurkamer in Norden zich tot Poelman met een zeer opmerkelijk verzoek. De armoede onder de werkmeesters in Norden zou zo groot zijn dat de meesten naast het smeden nog een ander baantje hadden.
Vanwege deze armoede viel de verplichting tot de aanschaf van toetsnaalden erg zwaar. Als oplossing voor de situatie wilden de keurmeesters de toetsnaalden in tweeën kloven, zodat ze goedkoper zouden zijn. Poelman wees deze oplossing van de hand. Hij was van mening dat de toetsnaalden van 1 engels (ca 1,5 gram) voor goud en 1 once (ca 31 gram) voor zilver best betaalbaar waren en dat splijting alleen maar kon leiden tot verwarring. Deze afwijzing leidde er toe dat zes werkmeesters opgaven het werken 6f in goud 6f in zilver te staken. Eén werkmeester staakte zijn werkzaamheden in het geheel.
Waarschijnlijk was deze neerlegging van de werkzaamheden slechts formeel en boden de werkmeesters elkaars werk ter keuring aan. Enkelen van de teruggetrokken werkmeesters werden na de Franse periode (na 1813) wederom actief als goud- én zilversmid. Niet alleen in Norden maar ook in Leer staakten enkele werkmeesters hun activiteiten omdat zij niet in staat waren de benodigde toetsnaalden aan te schaffen.
Afb. 3 Avondmaalskan.
Zilver. Merken: Norden (1809-1812), meesterteken Brams (Carl Ludwig Braams), gehalte 10, jaarletter d (1811-1812). Hoogte 35 cm. De kan staat op een vierkante voet en is voorzien van een hoekig houten handvat. De kan wordt versierd door een bolvormig deksel met daarop een bol. Gravering: H.C. Schwers Anno 1812. Huidige verblijfplaats onbekend (Foto: Ostfriesische Landschaft, Aurich).
Lödig zilver
Tot aan de annexatie van Oost-Friesland waren de zilversmeden gewoon werken te maken van 8 en 9 lödig (550‰ resp. 563‰). Door de invoering van de Hollandse wet werden zij verplicht zilver met een gehalte van 10 penningen (833%0) te maken. Vanwege de concurrentie uit de buurlanden Minster en Oldenburg, waar het lagere zilvergehalte nog wel was toegestaan, verzochten de werkmeesters in Leer zilver van laag allooi te mogen blijven maken. Zo zou voorkomen worden dat particulieren hun zilver uit het buitenland zouden halen en het rijk belasting zou mislopen. De zilversmeden zouden dan het door hen gemaakte zilver van laag allooi bij de keurkamer aanbieden als reeds vervaardigde werken en er als zodanig belasting over betalen. De minister kon zich echter in het geheel niet vinden in dit plan en wees het verzoek van de hand.
Het lödig zilver bleef voor problemen zorgen. Zo wilde een keurmeester in Leer van Poelman weten of oud Oldenburgs en Minsters zilver wèl of niet met de gekroonde B moest worden gestempeld. De keurmeester was van mening dat vanwege het te lage zilvergehalte de betreffende werken niet onder de wet van 11 maart 1807 vielen. Zijn collega's en de keurkamer in Emden vonden echter dat de werken wel degelijk als zilver behandeld dienden te worden en aan de belasting onderhevig waren. Poelman verwees naar de wet van 11 maart 1807, en legde deze als volgt uit: de gekroonde 0, B en V zeggen niets over het gehalte, maar alleen of de belasting is voldaan. Dus diende het lödig zilver gestempeld te worden met de gekroonde B voor oude werken en met de gekroonde V voor vreemde (= buitenlandse) werken.
Afb. 4 Kelk.
Zilver. Merken: Esens (1810-1812), meesterteken GHR (Gottfried Heinrich Ronstadt).
Hoogte 19 cm, φ 11 cm. Gladde kelk zonder graveringen. De kelk werd in 1811 door de kerk gekocht voor 35 reichstahler, ter vervanging van de kelk die in hetzelfde jaar gestolen werd.
Collectie: Evangelisch Lutherse Gemeente Leerhafe.
Een keurkamer erbij
Op 20 april 1809 ontving de minister van Financiën een verzoek van de goud- en zilversmeden in Esens om aldaar een keurkamer te mogen oprichten. Ter motivatie droegen zij aan dat Jever vanuit Esens slecht bereikbaar was: `... een afstand van twaalf poststations over een slechte weg.' Poelman verwachtte dat de koning zou instemmen met de oprichting van een keurkamer in Esens en ontwierp alvast een keurkamerteken. De minister wees echter de instelling van nog een keurkamer in Oost-Friesland af, omdat hij mutaties in het aantal keurkamers bij aanvang van het kalenderjaar wilde doorvoeren. De oprichting van een keurkamer zou in heroverweging genomen worden als daar aan het eind van 1809 aanleiding toe zou zijn. De goud- en zilversmeden in Esens zorgden gedurende het jaar voor voldoende aanleiding. Zo weigerden zij hun meesterteken te laten slaan op de insculpatieplaat op de keurkamer van Jever. Dit had tot gevolg dat deze keurkamer niet in staat was om een volledige plaat naar Den Haag te sturen. Daarnaast weigerden de werkmeesters en kasthouders in Esens hun voorraden te laten stempelen met de gekroonde O. Nadat zij in december 1809 gevisiteerd waren, verzochten zij hun werken alsnog met de gekroonde B te mogen laten stempelen, zonder daarvoor te hoeven betalen. De minister weigerde aan dit verzoek te voldoen, omdat hij van mening was dat de goud- en zilversmeden zelf schuld hadden aan het niet laten stempelen in de voorgeschreven periode.
In het voorjaar van 1810 herinnerde het gilde in Esens de minister aan zijn voornemen de oprichting van een keurkamer te heroverwegen. De minister kwam zijn belofte na en 26 april 1810 besloot hij tot de oprichting van de keurkamer. Er werden drie keurmeesters en twee
plaatsvervangend-keurmeesters benoemd en een keurkamerteken toegewezen. Het keurkamerteken dat Poelman aan Esens toewees, blijkt het teken voor de nooit geopende keurkamer van Purmerend te zijn. Dit stempel was al in 1807 gesneden en lag waarschijnlijk nog bij Poelman in de kast.
De keurkamer in Esens begon met zijn werkzaamheden in mei 1810. Onder de keurkamer van Esens kwamen de werkmeesters in het gelijknamige arrondissement, waaronder ook de werkmeesters in Wittmund en Carolinesiel.
In november 1809 wendde de keurkamer in Norden zich tot Poelman met een zeer opmerkelijk verzoek. De armoede onder de werkmeesters in Norden zou zo groot zijn dat de meesten naast het smeden nog een ander baantje hadden.
Vanwege deze armoede viel de verplichting tot de aanschaf van toetsnaalden erg zwaar. Als oplossing voor de situatie wilden de keurmeesters de toetsnaalden in tweeën kloven, zodat ze goedkoper zouden zijn. Poelman wees deze oplossing van de hand. Hij was van mening dat de toetsnaalden van 1 engels (ca 1,5 gram) voor goud en 1 once (ca 31 gram) voor zilver best betaalbaar waren en dat splijting alleen maar kon leiden tot verwarring. Deze afwijzing leidde er toe dat zes werkmeesters opgaven het werken 6f in goud 6f in zilver te staken. Eén werkmeester staakte zijn werkzaamheden in het geheel.
Waarschijnlijk was deze neerlegging van de werkzaamheden slechts formeel en boden de werkmeesters elkaars werk ter keuring aan. Enkelen van de teruggetrokken werkmeesters werden na de Franse periode (na 1813) wederom actief als goud- én zilversmid. Niet alleen in Norden maar ook in Leer staakten enkele werkmeesters hun activiteiten omdat zij niet in staat waren de benodigde toetsnaalden aan te schaffen.
Afb. 3 Avondmaalskan.
Zilver. Merken: Norden (1809-1812), meesterteken Brams (Carl Ludwig Braams), gehalte 10, jaarletter d (1811-1812). Hoogte 35 cm. De kan staat op een vierkante voet en is voorzien van een hoekig houten handvat. De kan wordt versierd door een bolvormig deksel met daarop een bol. Gravering: H.C. Schwers Anno 1812. Huidige verblijfplaats onbekend (Foto: Ostfriesische Landschaft, Aurich).
Lödig zilver
Tot aan de annexatie van Oost-Friesland waren de zilversmeden gewoon werken te maken van 8 en 9 lödig (550‰ resp. 563‰). Door de invoering van de Hollandse wet werden zij verplicht zilver met een gehalte van 10 penningen (833%0) te maken. Vanwege de concurrentie uit de buurlanden Minster en Oldenburg, waar het lagere zilvergehalte nog wel was toegestaan, verzochten de werkmeesters in Leer zilver van laag allooi te mogen blijven maken. Zo zou voorkomen worden dat particulieren hun zilver uit het buitenland zouden halen en het rijk belasting zou mislopen. De zilversmeden zouden dan het door hen gemaakte zilver van laag allooi bij de keurkamer aanbieden als reeds vervaardigde werken en er als zodanig belasting over betalen. De minister kon zich echter in het geheel niet vinden in dit plan en wees het verzoek van de hand.
Het lödig zilver bleef voor problemen zorgen. Zo wilde een keurmeester in Leer van Poelman weten of oud Oldenburgs en Minsters zilver wèl of niet met de gekroonde B moest worden gestempeld. De keurmeester was van mening dat vanwege het te lage zilvergehalte de betreffende werken niet onder de wet van 11 maart 1807 vielen. Zijn collega's en de keurkamer in Emden vonden echter dat de werken wel degelijk als zilver behandeld dienden te worden en aan de belasting onderhevig waren. Poelman verwees naar de wet van 11 maart 1807, en legde deze als volgt uit: de gekroonde 0, B en V zeggen niets over het gehalte, maar alleen of de belasting is voldaan. Dus diende het lödig zilver gestempeld te worden met de gekroonde B voor oude werken en met de gekroonde V voor vreemde (= buitenlandse) werken.
Afb. 4 Kelk.
Zilver. Merken: Esens (1810-1812), meesterteken GHR (Gottfried Heinrich Ronstadt).
Hoogte 19 cm, φ 11 cm. Gladde kelk zonder graveringen. De kelk werd in 1811 door de kerk gekocht voor 35 reichstahler, ter vervanging van de kelk die in hetzelfde jaar gestolen werd.
Collectie: Evangelisch Lutherse Gemeente Leerhafe.
Een keurkamer erbij
Op 20 april 1809 ontving de minister van Financiën een verzoek van de goud- en zilversmeden in Esens om aldaar een keurkamer te mogen oprichten. Ter motivatie droegen zij aan dat Jever vanuit Esens slecht bereikbaar was: `... een afstand van twaalf poststations over een slechte weg.' Poelman verwachtte dat de koning zou instemmen met de oprichting van een keurkamer in Esens en ontwierp alvast een keurkamerteken. De minister wees echter de instelling van nog een keurkamer in Oost-Friesland af, omdat hij mutaties in het aantal keurkamers bij aanvang van het kalenderjaar wilde doorvoeren. De oprichting van een keurkamer zou in heroverweging genomen worden als daar aan het eind van 1809 aanleiding toe zou zijn. De goud- en zilversmeden in Esens zorgden gedurende het jaar voor voldoende aanleiding. Zo weigerden zij hun meesterteken te laten slaan op de insculpatieplaat op de keurkamer van Jever. Dit had tot gevolg dat deze keurkamer niet in staat was om een volledige plaat naar Den Haag te sturen. Daarnaast weigerden de werkmeesters en kasthouders in Esens hun voorraden te laten stempelen met de gekroonde O. Nadat zij in december 1809 gevisiteerd waren, verzochten zij hun werken alsnog met de gekroonde B te mogen laten stempelen, zonder daarvoor te hoeven betalen. De minister weigerde aan dit verzoek te voldoen, omdat hij van mening was dat de goud- en zilversmeden zelf schuld hadden aan het niet laten stempelen in de voorgeschreven periode.
In het voorjaar van 1810 herinnerde het gilde in Esens de minister aan zijn voornemen de oprichting van een keurkamer te heroverwegen. De minister kwam zijn belofte na en 26 april 1810 besloot hij tot de oprichting van de keurkamer. Er werden drie keurmeesters en twee
plaatsvervangend-keurmeesters benoemd en een keurkamerteken toegewezen. Het keurkamerteken dat Poelman aan Esens toewees, blijkt het teken voor de nooit geopende keurkamer van Purmerend te zijn. Dit stempel was al in 1807 gesneden en lag waarschijnlijk nog bij Poelman in de kast.
De keurkamer in Esens begon met zijn werkzaamheden in mei 1810. Onder de keurkamer van Esens kwamen de werkmeesters in het gelijknamige arrondissement, waaronder ook de werkmeesters in Wittmund en Carolinesiel.
Afb. 5 Theezeef.
Zilver. Merken: Norden (1809-1812), gehalte 10, jaarletter e (1810), meesterteken ontbreekt. Lengte 4,3 cm, ø 3,4 cm. Tuitzeef aan een hengsel, voorzien van een splitpen. Collectie : Heimatmuseum, Leer.
Zilver. Merken: Norden (1809-1812), gehalte 10, jaarletter e (1810), meesterteken ontbreekt. Lengte 4,3 cm, ø 3,4 cm. Tuitzeef aan een hengsel, voorzien van een splitpen. Collectie : Heimatmuseum, Leer.
In het overzicht vindt men de goud- en zilversmeden die in Oost-Friesland actief waren. De meesters zijn ingedeeld per keurkamer waar zij waren ondergebracht. Voor zover bekend is het meesterteken gegeven in de tweede kolom. De derde kolom verwijst naar de vermelding van dezelfde meester in het boek: W. Scheffler, Goldschmiede Niedersachsens, Berlijn 1965. De laatste kolom geeft eventuele bijzonderheden omtrent de werkmeester. De meesters te Esens staan niet vermeld bij de keurkamer van Jever, ondanks dat zij daar in 1809 wel waren ingeschreven. Het overzicht is gebaseerd op de lijsten en insculpatieplaten zoals die aan de essayeurs-generaal zijn toegezonden.
Het gebied tussen de Eems en Groningen, het Reiderland, werd in 1809 ondergebracht bij de keurkamer te Winschoten. Voor de volledigheid en ter aanvulling van het werk van Koonings, zijn de daar wonende werkmeesters eveneens in het overzicht opgenomen.
Het gebied tussen de Eems en Groningen, het Reiderland, werd in 1809 ondergebracht bij de keurkamer te Winschoten. Voor de volledigheid en ter aanvulling van het werk van Koonings, zijn de daar wonende werkmeesters eveneens in het overzicht opgenomen.
| Emden | teken | Scheffler | opm |
| Hans Eppes Haijens | geen | Emden 164 | keurmeester |
| Jacobus Meinardi Swarte | MS | Emden 168 |
|
| Friedrich Gerhard Schlerholtz | FS | Emden 170 | |
| Marten Oldeman | MO | Emden 171 | |
| H. Wilkens & van Hoorn | W&vH | Emden 192 | keurmeester |
| Tibbele Henriks Postma | TP | Emden 175 | keurmeester |
| Martinus Rijken | MR | Emden 177 | |
| Dirk van Borssum | DVB | Emden 178 | |
| Simon Pieter Marschee | SM | Emden 179 | |
| Johannes Beekman Haijens | IBH | Emden 180 | |
| Harmen Colsman | HC | Emden 181 | |
| Wiard Hermanni Arens | WA | Emden 182 | |
| Eddo Kivijt | EK | Emden 182 | |
| Daniel Timpenga | DT | Emden 184 | |
| Bemardus Johannes Haijens | BIH H | Emden 186 | |
| Evert Peters Roeijer | ER | Emden 188 | |
| Douwe Johannes Snoek | een vis | Emden 189 | keurmeester |
| Pieter Staal | PS | Emden 191 | |
| Frans Peter Rodewijk | FPR | Emden 193 | |
| Boelinus Bekman Sandvoord |
BS | Emden 194 | |
| Nicolaus Reinders Snoek |
NS | Emden 195 | |
| Johannes Bemhardus Schoning | IBS | Emden 196 | keurmeester |
| Leonard E. Staal | S | Emden 197 | |
| Jan J. Mescher | IM | Emden 198 | |
| Friederich Herman Homer | FH | Emden 199 | |
| Dirk D. Bijl I | DB | Emden 200 | |
| Jurgen Bohlken | B | Emden 201 | |
| Hermannus Schoning | HS | Emden 202 | |
| Lubbert Jansen van Eisen | VE | Emden 203 | |
| Hendrick Nicolaas Walland | Walland HNW | Emden 204 | meester. 1810 |
| Willem Jansen Sielman | Sielman WS | Emden 205 | meester 1811 |
| Claas van Buuren | VB | Emden 206 | meester: 1811 |
| Dirk Woortman | DW | Emden 207 | meester. 1811 |
| Siefke Dirksen | SD | Emden 208 | meester 1811 |
| G. Dirksen | GD | -- | in Greetsiel |
| C. Cabues | CC | Leer 21 (?) | in Oldersum |
| Aurich | teken | Scheffler | opmerking |
| Anton Hermann Heinrich Kettwich | Aurich 24 | keurmeester | |
| Cad Friedrich (?) Kittel | Aurich 26' of 30 | keurmeester | |
| Friedich Ernst Talheim | Thalheim | Aurich 29 | keurmeester |
| Harmannus (?) Behrens | B (?) | Aurich 40? | keurmeester |
| Esens | teken | Scheffler | opmerking |
| Philipp Arnold Braams | Esens 30 | keurmeester | |
| Gerdt Claessen Tiardsen | Esens 29 | keurmeester | |
| Otto Helmerich Altona | Esens 32 | keurmeester | |
| Conrad Gerhard Mohlman | M | Esens 35 | |
| Conrad Schultz | CS | Esens 34 | |
| E.A. Bergner | -- | ||
| Gottfried Heinrich Ronstadt | GHR | Wittmund 10 | meester in 1810 |
| Jever | teken | Scheffler | opmerking |
| Gabriel Rudolph Altona | A | Jever 33 | keurmeester |
| Ulrich Georg Albrecht Altons | UA | Jever 35 | keurmeester vanaf aug. 1809 |
| Mathias Heinrich Fittica | HF | Jever 43 | keurmeester |
| Friederich Bernhard Dunker | D | Jever 38 | keurmeester vanaf mei 1809 |
| Christian Erasmus Wilhelm Preibisius | CEWP | Jever 26 | keurmeester tot mei 1809 |
| Johann Christian Haase | ICH | Jever 28 | keurmeester tot aug. 1809 |
| Edzard 'den Borgmann | EIB B | Jever 39 | keurmeester |
| Johann Godfried Christian Zack | IGZ | Jever 37 | |
| Hans Christoff Gastmann | GG | Jever 34 | |
| Carl Wilhelm Marcus | M | -- | in Hooksiel |
| Johann Diederch Haupt | DH | Neustadt 1 | in Neustadt-Gedens |
| Baio Hinrich Bernhard Croon | HBC | Wittmund 7 | in Wittmund overleden 1810 |
| Abraham Harms Bohnekamp | AB | Wittmund 6 | in Wittmund |
| Christoph Gerhard Knoop | CK | Wittmund 4 | in Wittmund |
| Ihmel Ufkes Freese | IUF | Norden 9 | in Carolinensiel |
| Leer | teken | Scheffler | opmerking |
| Rintius de Grave | RDG | Leer 18 | |
| Geerdt Kreling | GK | Leer 20 | keurmeester |
| Leonard Staal | LS | Leer 25 | |
| Christian Krieger | K | Leer 30 | |
| Frans Herman Feltrup | FHF | Leer 28 | keurmeester |
| Eilardus Hermanus Voogt | EHV | Leer 27 | keurmeester |
| Foke van Loh | FvL | Leer 32 | |
| Anton de Grave | G | Leer 26 | keurmeester |
| Franziskus Theobaldus Josep- hus Vierfues | V | Leer 29 | |
| Gerhard Zimmermann | Z | -- | keurmeester |
| Paulus Christian Cabbues | C | Leer 31 | |
| F. Olfers | -- | gestopt 1809 | |
| A. Vink | -- | gestopt 1809 | |
| O. Bleker | -- | gestopt 1809 |
| Norden | teken (Cremer) | Scheffler | opmerking |
| Claude Vaillant | Norden 62 | keurmeester | |
| Hinrich Finck | H.Finck | Norden 63 | keurmeester |
| Michel Ducros | MD | Norden 92 | keurmeester |
| Meint Hajo Rijkena | Rijkena HR | Norden 53 | keurmeester |
| Behrend Jacobs Fischer | BIF | Norden 81 | |
| Jans Tillman Taddinks | Tadiks ITT | Norden 89 | staakt 1809 het goudsmeden |
| Andreas Adolph Hikken | AH | Norden 85 | staakt 1809 het goudsmeden |
| Carl Ludwig Braams | Brams CLB | Norden 83 | |
| Johannes Bodeker III | Bodker Bodeker JB | Norden 76 | |
| Uve Janssen Ufen II | V | Norden 84 | staakt 1809 het goudsmeden |
| Clas Deknatel | Deknatel D | Norden 77 | |
| Edde Albertus Edden | E | Norden 74 | staakt 1809 het zilversmeden |
| Jann Jacobs Silomon | JS Silomon | Norden 75 | staakt 1809 het goudsmeden |
| Hibbe Adden Stavesand Hesse | HH H.hesse | Norden 87 | staakt 1809 het zilversmeden |
| Behrend Hibben Stavesand | Norden 98 | stopt 1809 | |
| Redolph Albartus Ufen | RAU | Norden 67 | stopt 1809 |
| J.B. Conerus | -- | ||
| Johann Conrad Bus | Bus | Norden 86 | |
| Reinhold Arnold Wilkens | RW | Norden 78 |
| Reiderland | teken | Scheffler | opmerking |
| J. Jutting | -- | in Bunde overleden 1810 | |
| Menno Siefkes | Weener 11 | in Bunde | |
| Brond de Grave | G | Jemgum 4 | in Jemgum |
| Berend Groenewolt | BG | Weener 9 | in Weener |
| T. Cramer | -- | in Weener |
Insculpatieplaten
De Oostfriese keurkamers hebben alle een insculpatieplaat gestuurd naar de essayeur-generaal van de Munt en er zelf één bewaard. Van al deze insculpatieplaten zijn slechts twee fragmenten van de keurkamer in Emden teruggevonden. Ze bevinden zich in het Goud-, Zilver- en Klokkenmuseum te Schoonhoven. Van de overige insculpatieplaten dient aangenomen te worden dat zij in privé-collecties terecht zijn gekomen of in de negentiende eeuw zijn vernietigd.
Afb. 7
Fragment van de insculpatieplaat van de keurkamer van Emden. Schoonhoven, Goud-, Zilver- en Klokkenmuseum.
Besluit
De keurkamers van Oost-Friesland werden op 1 februari 1812 gesloten. De keuring van het goud en zilver zou vanaf dat moment plaatsvinden, volgens de Franse wetgeving, op het Bureau de Garantie te Aurich. Na Napoleon's nederlaag in de Slag bij Leipzig (1813) keerden de Oostfriese goud- en zilversmeden terug naar de keuring van goud en zilver volgens het gildesysteem van vóór 1809.
Voorwerpen met Oostfriese keurtekens uit de tijd van het Koninkrijk Holland zijn zeldzaam. Navraag bij musea en antiquairs in Oost-Friesland en aangrenzende gebieden, en bestudering van de bestaande literatuur leverde vijf, hier afgebeelde, voorwerpen op met dergelijke keurtekens.
Afb. 6
Kaart van het Oostfriese gebied waaronder de keurkamers vielen.
Maja Houtman (1963) heeft de MTS-Vakschool voor Gouden Zilversmeden te Schoonhoven doorlopen en is werkzaam als essayeur.
Geraadpleegde bronnen
• Algemeen Rijksarchief, Ministerie van Financien (1798-1813), 2.01.21 en 2.01.33.
• Nationaal Muntmuseum, Utrecht, Archief van 's Rijks Munt. Landesarchiv Aurich, Stadt Esens, Ab. XVII.
Literatuur
• L.B. Gans, Goud- en Zilvermerken van Voet, Leiden 1992. W. Koonings, De Keuring van Goud en Zilver tijdens het Koninkrijk Holland, Lochem 1968.
• G. Muller Jurgens, Vasa Sacra - Altargerdt in Ostfriesland, Aurich 1960.
• W. Scheffler, Goldschmiede Niedersachsen, Berlijn 1965.
• J.C. Stracke, `Goldschmiede in Emden von 1400 bis 1860', in: Jahrbuch der Gesellschaftfrir Bildende Kunst and Vaterldndische
Summary
From 1807 to 1811 the region of Ost-Friesland was part of what was known as the Kingdom of Holland, a satellite state of the French Empire. Here, as in other departments of the kingdom, a centralized system of hallmarking was introduced. Local and national archive research has yielded new insights into hallmarking during this period in what is now part of Germany.
COPYRIGHT 1995 Janjaap Luijt, alle rechten voorbehouden
Niets uit dit artikel, inclusief begeleidende illustraties, kan of mag gereproduceerd worden zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de auteurrechtelijke houder.
De Oostfriese keurkamers hebben alle een insculpatieplaat gestuurd naar de essayeur-generaal van de Munt en er zelf één bewaard. Van al deze insculpatieplaten zijn slechts twee fragmenten van de keurkamer in Emden teruggevonden. Ze bevinden zich in het Goud-, Zilver- en Klokkenmuseum te Schoonhoven. Van de overige insculpatieplaten dient aangenomen te worden dat zij in privé-collecties terecht zijn gekomen of in de negentiende eeuw zijn vernietigd.
Afb. 7
Fragment van de insculpatieplaat van de keurkamer van Emden. Schoonhoven, Goud-, Zilver- en Klokkenmuseum.
Besluit
De keurkamers van Oost-Friesland werden op 1 februari 1812 gesloten. De keuring van het goud en zilver zou vanaf dat moment plaatsvinden, volgens de Franse wetgeving, op het Bureau de Garantie te Aurich. Na Napoleon's nederlaag in de Slag bij Leipzig (1813) keerden de Oostfriese goud- en zilversmeden terug naar de keuring van goud en zilver volgens het gildesysteem van vóór 1809.
Voorwerpen met Oostfriese keurtekens uit de tijd van het Koninkrijk Holland zijn zeldzaam. Navraag bij musea en antiquairs in Oost-Friesland en aangrenzende gebieden, en bestudering van de bestaande literatuur leverde vijf, hier afgebeelde, voorwerpen op met dergelijke keurtekens.
Afb. 6
Kaart van het Oostfriese gebied waaronder de keurkamers vielen.
Maja Houtman (1963) heeft de MTS-Vakschool voor Gouden Zilversmeden te Schoonhoven doorlopen en is werkzaam als essayeur.
Geraadpleegde bronnen
• Algemeen Rijksarchief, Ministerie van Financien (1798-1813), 2.01.21 en 2.01.33.
• Nationaal Muntmuseum, Utrecht, Archief van 's Rijks Munt. Landesarchiv Aurich, Stadt Esens, Ab. XVII.
Literatuur
• L.B. Gans, Goud- en Zilvermerken van Voet, Leiden 1992. W. Koonings, De Keuring van Goud en Zilver tijdens het Koninkrijk Holland, Lochem 1968.
• G. Muller Jurgens, Vasa Sacra - Altargerdt in Ostfriesland, Aurich 1960.
• W. Scheffler, Goldschmiede Niedersachsen, Berlijn 1965.
• J.C. Stracke, `Goldschmiede in Emden von 1400 bis 1860', in: Jahrbuch der Gesellschaftfrir Bildende Kunst and Vaterldndische
Summary
From 1807 to 1811 the region of Ost-Friesland was part of what was known as the Kingdom of Holland, a satellite state of the French Empire. Here, as in other departments of the kingdom, a centralized system of hallmarking was introduced. Local and national archive research has yielded new insights into hallmarking during this period in what is now part of Germany.
COPYRIGHT 1995 Janjaap Luijt, alle rechten voorbehouden
Niets uit dit artikel, inclusief begeleidende illustraties, kan of mag gereproduceerd worden zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de auteurrechtelijke houder.
 | Het Zilverlexicon voor Nederland en België Het Zilverlexicon is een encyclopedisch overzichtswerk toegespitst op zilver uit Nederland en België. Dit standaardwerk bevat in alfabetische volgorde talrijke nuttige gegevens over zilver in de ruimste zin van het woord. In bijna 3000 lemma's behandelt Het Zilverlexicon benamingen van voorwerpen, stijlen, technieken en topstukken, zoals liefhebbers en professionals die gebruiken. Daarnaast komen ook de belangrijkste edelsmeden, zilvermerken en productiecentra aan bod. Het grote aantal foto's, tekeningen en zilvermerken geven het boek een belangrijke visuele meerwaarde. De vertaling van bijna alle woorden in de talen Engels, Duits en Frans bieden de gebruiker de mogelijkheid om buitenlandse vakliteratuur in die talen beter te begrijpen. De auteur, bekend van publicaties zoals Goud, Dokkumer Zilver en Schoonhovens Zilver St. Eloy, is er in geslaagd een boek over zilver samen te stellen dat vrijwel alle gebruikelijke en ongebruikelijke termen en begrippen op het gebied van zilver behandelt. Een bijzonder handig naslagwerk voor verzamelaars, liefhebbers en professionals. Het Zilverlexicon verschijnt in navolging op Het Klokkenlexicon.
Bestellen >> |