door Jan van Laarhoven

De Brabantse schuttersgilden discrimineren niet. De leden ervan zijn afkomstig uit alle lagen van de bevolking en dat draagt bij aan de charme van deze verenigingen. Dat wil niet zeggen dat er van gilde tot gilde niet een onderscheid zou kunnen zijn in de globale herkomst van de leden.  Zo zijn er plaatsen die een ‘boerenguld’ hebben wat erop duidt dat de leden vooral uit de agrarische stand afkomstig waren of zijn.  In de expositie van de Brabantse schuttersgilden in Museum Kempenland is een selectie gemaakt uit de vele honderden schilden waarbij gekeken werd naar een verwijzing op de schilden naar beroepen van de schenkers ervan.



Zo’n selectie levert een aardig beeld op van de bezigheden van de Brabantse beroepsbevolking in met name de afgelopen vier eeuwen. En soms ook nog aardige plaatjes die ons iets vertellen over de manier waarop de beroepen werden uitgeoefend.




Het zal niemand verbazen dat met name bij de oudere schilden de agrarische beroepen de overhand hebben. Brabant is immers oorspronkelijk een agrarisch gebied; de meeste mensen in de Brabantse dorpen verdienden direct of indirect hun brood met het bewerken van het land. De boeren die zo’n schild schonken lieten zich meestal afbeelden achter de ploeg waarmee ze hun land bewerkten. De ploeg wordt voortgetrokken door een paard of door ossen.  De boer zelf is de ene keer afgebeeld in zijn gewone doen, pijp in de mond, maar ook wel eens in kleding die eerder bij het zondags kerkbezoek past dan bij het werken op het land. Soms werd alleen de ploeg zelf afgebeeld. Ook de dieren die voor de boer voor zijn levensonderhoud van belang waren, kunnen als motief op deze schilden zijn gebruikt. Het schild van Cornelis Daris uit Bergeyk (1770) laat een varkenshoeder zien met twee van de dieren die aan zijn toezicht zijn toevertrouwd.

Een karakteristiek beroep van het Brabantse platteland was dat van molenaar. Het waren dikwijls welvarende mensen die het gilde een mooi schild konden aanbieden. Vrijwel altijd is daarop de molen afgebeeld waarmee ze hun geld verdienden. Een heel mooi voorbeeld is het schild van Johannes Verheijen die in 1786 koning werd in Valkenswaard. De standaardmolen is er met veel details afgebeeld. Klompenmakers maken ook deel uit van het agrarische wereldje.


Ook andere ambachten komen we frequent tegen. Timmerlieden en smeden ontbraken in vrijwel geen enkele plaats en er zijn diverse koningsschilden waarop de attributen van hun werk te zien zijn. Het schild van meester-timmerman Adriaen Hertroeys uit Valkenswaard laat een werkbank zien met een hele verzameling timmergereedschap. De schilden van wevers zijn herkenbaar aan de typisch gevormde schietspoelen, soms aan afbeeldingen van weefgetouwen of aan een afbeelding van de heilige Severus, de beschermheilige van deze beroepsgroep.


Vanaf de tweede helft van de 17de eeuw verdienden veel Brabanders hun geld als voerlui, die op vaste trajecten hun ritten maakten, meestal met een huifkar. Het ging zowel om de verbindingen tussen de noordelijke en Zuidelijke Nederlanden als om transportdiensten tussen de Brabantse steden onderling.

En dan waren er natuurlijk nog de traditionele beroepen als slagers en bakkers die van alle tijden zijn. Schoenmakers vinden we vooral in Midden-Brabant. Dat blijkt al wanneer de patroonheilige van de schoenmakers, Sint Crispijn, ook de beschermheilige van het gilde is. Behalve deze heilige zien we op de koningsschilden ook veelvuldig schoenmakers aan het werk. Ook pastoors en schoolmeesters konden koning worden. De attributen die bij hun vak horen maken dan ook deel uit van de motieven op de schilden.

In de wat grotere dorpen of vlekken waren kooplieden actief. Dikwijls ging het om handelaren in textiel. Ze lieten zich afbeelden met lappen stof in  de hand, achter een toonbank. Een mooi voorbeeld is het schild van Paulus Reymakers die in 1729 koning werd in het Barabaragilde van Geldrop. In Zuid-Oost Brabant kennen we het verschijnsel van de teuten die onder meer in koper en mensenhaar handelden. Het Gilde van Catharina en Barbara uit Eersel bezit nog een schild van zo’n haarteut. En dan heb je nog de uitbaters van cafés die hun werk zo nu en dan combineerden met een ander beroep, zoals dat van begrafenisondernemer.

In de 19de eeuw begonnen de grote veranderingen in Brabant ten gevolge van de de opkomst van de industrie en andere ontwikkelingen.  Vooral na 1900 leidde dat tot een significant andere samenstelling van de Brabantse beroepsbevolking op het platteland. Bovendien nam de welstand toe waardoor er soms wat meer geld beschikbaar was voor het ontwerpen van een bijzonder schild. En die zijn er dan ook zeer veel. Met name in de 20ste eeuw zien we dan ook vele ‘nieuwe’ beroepen op de schilden. Bovendien werden die dikwijls met grote creativiteit vorm gegeven, met aandacht voor details, maar ook met oog voor een eigentijdse vormgeving. Een voorbeeld is het schild van Jan Tonneijk die naast houder van een postagentschap, koning was van het Sint-Jorisgilde in Gestel en Blaarthem. Het schild heeft de vorm gekregen van twee enveloppen en een stempel. Het adres op een van de brieven laat de naam van de koning zien.  Behalve dat het schild verwijst naar het ambacht van de schenker, is er ook sprake van een symbolische verwijzing naar de koning die zijn stempel zet op het gilde.

Nieuwe beroepen die we tegenkomen zijn ook die van brandweerman en politieman. Een bliksemschicht tussen twee bundels draden markeert het schild van een voormalig directeur van een elektra-bedrijf en ook een computer ontbreekt niet als verwijzing naar een beroep. Een verwarmingsmonteur liet een radiator op zijn schild afbeelden en een kok is er achter zijn fornuis te zien. Een fysiotherapeut liet een schild maken in de vorm van een scharnierend handje bij een menselijke torso. En zo zouden we nog even door kunnen gaan. Al deze vaak creatieve vondsten bewijzen dat het gilde nog steeds een levend iets is voor veel mensen en dat zij er hun naam en hun maatschappelijke rol met graagte aan verbinden.


In de tentoonstelling ‘Gildentrots op Brabants Zilver’ die van 11 september tot 14 november wordt de presentatie van schilden aangevuld met een selectie van andere zilveren voorwerpen die deel uitmaken van het bezit van de gilden. Evenals de schilden zijn ze gemaakt door Brabantse edelsmeden die tot op de dag van vandaag zoeken naar een manier om de eeuwenoude tradities te verbinden met eigentijdse vormen van verbeelding en vormgeving.

Museum Kempenland Eindhoven
11 september tot 14 november 2010
St. Antoniusstraat 5-7
Openingstijden
Dinsdag t/m zondag van 13.00 - 17.00 uur