Janneke van Vliet-van der Moer

Eeuwenlang was goud de belangrijkste delfstof die in West-Afrika gewonnen werd. Een overheersende rol in die goudhandel werd vervuld door de Ashanti. Om het goudpoeder dat dit volk verhandelde te kunnen afwegen, werden gewichtjes gebruikt, de zogenaamde Ashantijnse goudgewichten: fascinerende en mysterieuze minivoorwerpen die door hun uiteenlopende verschijningsvormen en de manier van afwerking nieuwsgierigheid opwekken naar herkomst en betekenis.

Bekwame goudsmeden
De Ashanti leven in een gebied dat centraal ligt in het zuidelijke deel van het huidige Ghana, Goudkust geheten ten tijde van de kolonisatie door de Britten. De Ashanti vormen een belangrijke etnische groep in het huidige Ghana. Zij zijn een volk dat een eigen dialect spreekt, het Akan. Vandaar dat in het Engels wel gesproken wordt over ‘Akan goldweights’. Onder de Ashantijnen bevonden zich talrijke zeer bekwame goudsmeden; de handel in goud, (maar ook de slavenhandel met de Europeanen) maakte hen een welvarend volk.



Geometrisch en figuratief
De goudgewichten die werden gebruikt om goudpoeder af te wegen zijn, in tegenstelling tot wat de naam in eerste instantie doet vermoeden, niet van goud maar van brons gemaakt, een legering van koper en zink. Ze zijn onder te verdelen in twee categorieën: geometrische en figuratieve gewichtjes.


De geometrische zijn vrij abstract van vorm en ook weer onder te verdelen in verscheidene soorten, variërend van heel eenvoudige vierkante vormen met versieringen in reliëf erop of uitsparingen erin in allerlei varianten – zoals driehoekjes, spiraaltjes, golvende lijnen, pijlen en zelfs swastika’s – tot driedimensionale driehoekige vormen, piramides, trapvormige figuren en sterren. De versieringen zaten er waarschijnlijk op om te zorgen dat de eigenaar zijn eigen gewichtjes herkende. Wat de versieringen uitbeeldden, is niet bekend; alleen van de spiralen bijvoorbeeld weten we dat zij ramshorens representeren en van de swastika’s dat die op deze gewichten een afgeleide vorm van het bogenkruis zijn. Verder waren de piramides waarschijnlijk miniaturen van trappen gemaakt van aangestampte aarde. De geometrische vormen werden van generatie op generatie gekopieerd.


Medicijnmannen en jagers
De figuratieve gewichten zijn veel gevarieerder en nemen allerlei vormen aan: van dieren (antilopen bijvoorbeeld, maar ook fantasiedieren), fruit, bloemen en planten in allerlei denkbare soorten;vele soorten mensfiguren (soms met voorwerpen in de hand, zoals medicijnmannen, jagers), moeders met kinderen en zelfs Europeanen in vol ornaat (compleet met pruik); en voorwerpen zoals werktuigen, wapens, krukjes, stoelen, spelborden en olielampjes. Bij de mensfiguren is sprake van zeer detaillistische representatie van destijds gangbare kledingstijlen en kapsels en attributen als muziekinstrumenten, mandjes, pijpen, wandelstokken en nog veel meer.