'Alter Einoutus': Over de aard en herkomst van Pieter Aertsens stillevenconceptie

In de kunsthistonsche literatuur bestaat nog geen consensus omtrent de aard en de herkomst van de conceptie die ten grondslag ligt aan de stilleven komposities in Pieter Aertsens markt scenes en keuken-interieurs. De nadrukkelijke presentatie in deze schilderijen van groenten, vleespartijen, vis, gevogelte, vruchten, noten, boter, melk, eieren en bak waren is veelal herleid tot Aeitsens fascinatie voor de zichtbare werkelijkheid en tot zijn behoefte - of die van zijn publiek - aan esthetisch genot van de in deze schilderijen vereeuwigde vergankelijke etenswaar. De esthetische appreciatie van de naturalistische weergave van deze etenswaar kan tot Aertsens eigen tijd (Hadrianus Junius en Carel van Mandei) worden getiaceerd, en is dan ook steeds verdisconteerd in alle andere beweegredenen voor het concipiëren van de stilleven komposities die men Aertsen heeft toegeschreven. De kleine bijbel-scene op de achtergrond van verschillende schilderijen is daaibij, vooral door stijlhistorici, beschouwd als alleen een aanleiding tot het schilderen van het stilleven op de voorgrond Ikonografisch onderzoek van vooral de laatste jaren heeft aangetoond dat in vele individuele stilleven motieven symbolische connotaties van sexuele aard schuilen, en dat de relatie tussen het stilleven op de voorgrond en het bijbelverhaal op de achtergrond bepaald is door een inhoudelijke antithese hier wereldse motieven die wijzen op immoreel gedrag, daar een religieuze scene wijzend op moreel exemplair gedrag. Een verklaring voor de nadrukkelijke presentatie van deze wereldse motieven op de voorgrond is daarbij meestal gegeven in functionele termen. De groot in beeld gebrachte en met veel acribie weergegeven etenswaren zouden de beschouwer alert hebben gemaakt voor de dreigende verleiding, zich visueel maar wellicht ook anderszins over te geven aan de 'voluptas carnis'. Sterling heeft, zonder op Aertsens schilderijen in het detail in te gaan, gepoogd het ontstaan van het stilleven in de 16de eeuw in zijn algemeenheid te herleiden tot een reanimatie van een antiek genre de 'rhyparographie' de schildering van 'lage' en nederige onderwerpen. Hij heeft de veronderstelling geuit dat Aertsen en andere 16de eeuwse (Italiaanse) schilders op het idee zijn gebracht onbeduidende objecten tot een zelfstandig onderwerp van een schilderij te maken door het voorbeeld van de Griekse schilder Piraikos, die zich volgens Plinius toelegde op het schilderen van 'kappers en schoenmakerswinkels, ezels, eetwaren en soortgelijke zaken'. Men weet niet of Aertsen zichzelf met deze antieke schilder heeft vereenzelvigd, maar feit is dat reeds zijn tijd genoot Haduanus Junius (1588) beide schildeis met elkaar in verband heeft gebracht. Tenslotte zijn, ook zeer recentelijk nog, psychologiseren de verklaringen geopperd voor het plotselinge verschonen in de Nederlandse 16de eeuwse schilderkunst van Aertsens indringende schildering van aards voedsel. Deze verklaringen variëren van de wilde suggestie dat Aertsen of zijn opdrachtgevers leden aan een psychisch complex, veroorzaakt door voedselschaarste, hetgeen hun verlangen zou hebben doen ontbranden naar een 'visuele compensatie', tot de bedachtzamer these dat Aertsens concentratie op wereldlijke taferelen - boeren zowel als stilleven-motieven een reactie kan zijn geweest op de beeldenstorm waaraan zovele van zijn religieuze altaarstukken ten offer zijn gevallen.

Lees Volledig Arikel >>

COPYRIGHT 1989 Prof. dr. R. L. Falkenburg , alle rechten voorbehouden
Niets uit dit artikel, inclusief begeleidende illustraties, kan of mag gereproduceerd worden zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de auteurrechtelijke houder.