In Europa ontstond vanaf 1890 in de architectuur en toegepaste kunst een nieuwe stijl, die in internationaal verband de Franse benaming art nouveau kreeg. De stijl is ook bekend geworden onder de Duitse term Jugendstil. In Oostenrijk spreekt men van Wiener Sezession (‘afscheiding’), in Spanje van Modernismo, in Italië van Stile Liberty en in Rusland van stil modern.

In de verschillende termen wordt duidelijk gemaakt dat art nouveau zich wilde onderscheiden van de oudere stijlen. Ondanks de verschillen in benaming en verschijningsvormen zijn er sterke overeenkomsten, die voortkwam uit de behoefte van een aantal kunstenaars en architecten om de ambachten een rol van betekenis te laten spelen in de industriële kunst en architectuur. Een belangrijke sleutelfiguur in deze was de Engelsman William Morris (1834-1896). Hij meende dat industrieel vervaardigde producten doorgaans zielloos en te uniform waren. Hij richtte zich bovendien op de volksgerichte kunst, veelal de toegepaste kunst. Ook was hij van mening dat alles in een leefomgeving goed ontworpen moest zijn, en zag bij een huis exterieur en interieur als één geheel. Morris was een van de oprichters van de Engelse Arts en Crafts-beweging die heldere vormen introduceerde in de toegepaste kunst en architectuur, aanvankelijk geïnspireerd op de natuur. De beweging was van grote invloed op de moderne toegepaste kunst in heel Europa, ook op de art nouveau.

De belangrijkste inspiratiebron is de natuur. De motieven en decoraties zijn vaak langstelige, gracieus gestileerde, gedeformeerde planten en bloemen (lelies, kelken, irissen, papavers, rozenknop), vogels (zwanen, pauwen), libellen, de eivorm, wolken- water- en rotspartijen, vaak gecombineerd met slanke vrouwengestalten.

Art nouveau van de Hermitage
De art nouveau van het Staatsmuseum de Hermitage is een bijzondere verzameling. Zij bestaat in wezen uit twee delen: de art nouveau-objecten uit het bezit van de laatste tsaren Alexander III en Nicolaas II en de voorwerpen die later in de Sovjetperiode bijeen zijn gebracht in het museum. Vooral de eerste collectie bevat heel bijzondere stukken. De meeste objecten werden als diplomatieke geschenken aan de tsaren aangeboden en waren van de hoogste kwaliteit. Bijzonder veel geschenken kwamen uit Frankrijk. Dit had een politieke achtergrond: als gevolg van de Frans-Duitse Oorlog van 1870-1871 die Frankrijk verloor, werd een groot deel van Lotharingen (opnieuw) Duits grondgebied, tot groot ongenoegen van de Lotharingers en de Fransen. Frankrijk ging op zoek naar een sterke bondgenoot en vond een kandidaat in het machtige Rusland. In de jaren die volgden probeerde Frankrijk de tsaren aan zich te binden door ze te overladen met kostbare diplomatieke geschenken gemaakt door de beste kunstenaars die Frankrijk in huis had, en in de stijl van de hypermoderne art nouveau.

Émile Gallé, Tafel ‘Flore de Lorraine’, Nancy, oktober 1903 ; walnoot, inlegwerk van diverse houtsoorten, metaal. Afmetingen 207 x 97 x 77 cm. De tafel Flore de Lorraine was een belangrijk diplomatiek geschenk in de onderhandelingen tussen Frankrijk en Rusland ter voorbereiding op hun latere Unie. De beste Franse kunstenaars uit de Lotharingen zetten hun beste beentje voor in de vervaardiging van deze tafel, die in de nieuwste stijl werd gemaakt: de art nouveau.
Staatsmuseum de Hermitage, St.-Petersburg

Alexander III (1845-1894, tsaar van 1881 tot 1894)
Tot de meest opvallende diplomatieke geschenken behoort de tafel Flore de Lorraine (‘Flora van Lotharingen’), aangeboden door de Franse regering aan tsaar Alexander III tijdens een bezoek van Russische mariniers aan Toulon in 1893 (afbeelding nr. 01). Dat bezoek werd gebracht als voorbode van een te vormen unie tussen Frankrijk en Rusland tegen Duitsland. Lotharingen, waarvan het lot afhing van deze unie, had meer dan anderen belang bij een gunstige houding van Rusland. Mogelijk werd juist daarom aan Lotharingen de eer geschonken een cadeau voor het Russische hof te maken. Dat werd een kunstige tafel, gemaakt naar het ontwerp van Émile Gallé (1846-1904) in samenwerking met andere kunstenaars van de École de Nancy. De Flore de Lorraine vertelt op allegorische wijze over het tragische lot van de streek die zich wilde bevrijden van de invloed van de Duitse macht. Samen met de tafel werd het Livre d’Or de la Lorraine geschonken, een boek in een kostbare leren band, met daarin werk van meer dan tachtig kunstenaars uit Lotharingen (afbeelding nr. 08). Aan de band van het ‘Gouden Boek’ werkten kunstenaars uit Nancy als René Wiener en Victor Prouvé mee. Op het titelblad staat de maagd van Lotharingen afgebeeld die haar hand uitstrekt naar Rusland; boven haar staat de tekst: ‘La Lorraine à la Russie, 1893’. De unie werd in 1894 inderdaad gesloten.

Nicolaas II (1868-1918, tsaar van 1894 tot 1917)
Het staatsbezoek dat tsaar Nicolaas II in oktober 1896 aan Parijs bracht, is de geschiedenis ingegaan als de ‘Russische week’. In aanwezigheid van de tsaar en de Franse president Félix Faure werd de eerste steen gelegd van de Pont Alexandre III, een brug vernoemd naar de vorige tsaar als een geschenk van Rusland aan de Franse hoofdstad. Door dit bezoek van 1896 aan Parijs kwamen vele officiële geschenken in het Winterpaleis in St.-Petersburg terecht. De meeste daarvan waren gemaakt door de beste meesters van Frankrijk. Een zilveren beeld dat de vrede verpersoonlijkt is een werk van Lucien Falize. Tijdens een ander bezoek van Nicolaas II aan Parijs, in 1901, schonk de Franse regering de tafelversiering La danse de l’écharpe, gemaakt door Agathon Léonard van Weydeveldt en uitgevoerd door de beroemde Franse Sèvres-porseleinfabriek.

Agathon Léonard van Weydenfeld, Tafeldecoratie ‘La danse de l’écharpe’ (De dans met de sjaal), Sèvres porseleinfabriek, Frankrijk, 1900; biscuit porselein. Hoogte figuren ca. 40-50 cm. De van oorsprong Amerikaanse danseres Loïe Fuller vormde met haar wervelende shows een belangrijke inspiratiebron voor de art nouveau kunstenaars in de Parijse kunstscene.
Staatsmuseum de Hermitage, St.-Petersburg

De tafelversiering, bestaand uit vijftien biscuitporseleinen beelden, was oorspronkelijk gemaakt voor de Wereldtentoonstelling van 1900 in Parijs. De beelden zijn ware topstukken binnen de art nouveau. De danseressen stellen Loïe Fuller (1862-1928) voor, een beroemde Amerikaanse sluierdanseres uit die tijd. Zij was een muze voor veel kunstenaars rond 1900, onder wie Toulouse-Lautrec. In 1914 ontving Nicolaas II vier art nouveau-gobelins uit de serie De vier jaargetijden bij het bezoek aan St.-Petersburg van de Franse president Raymond Poincaré (afbeelding nr. 09). De ontwerpen waren van Jules Chéret. Wellicht is dit cadeau ingegeven door de op handen zijnde Eerste Wereldoorlog. Rusland streed toen met de Fransen tegen de Duitse keizer.

Onder de diplomatieke geschenken waren die uit het oeuvre van Émile Gallé de topstukken. De krant Illustration publiceerde op 22 mei 1902 twaalf glasobjecten van hem, die aan Rusland waren geschonken tijdens het bezoek van de Franse president Émile Loubert. Daaronder was de hoge vaas Passiflora.

Émile Gallé, Vaas ‘Passiflora’, Nancy, ca. 1889; vaas: vijflagig glas; basis: tweelagig glas. Hoogte 63,5 cm. Deze hoge vaas kreeg tsaar Alexander III als diplomatiek geschenk. Gallé had deze vervaardigd voor de Wereldtentoonstelling in Parijs in 1889.
Staatsmuseum de Hermitage, St.-Petersburg

De tsaren waren onder de indruk van de geschenken die ze kregen. Ondanks dat de art nouveau nooit een paleisstijl werd - de stijl leende zich niet zo voor een combinatie met de overheersende neoclassicistische en neobarokke interieurs - verzamelden zij voor hun privé-vertrekken en privé-residenties kunstvoorwerpen in deze stijl. Ook bestelden zij bij de Keizerlijke Porseleinfabriek en de Keizerlijke Glasfabriek in St.-Petersburg objecten in de Russische versie van art nouveau, stil modern. Art nouveau werd een reflectie van de tsarenresidenties nabij St.-Petersburg, zoals het Alexanderpaleis in Tsarskoje Selo of de Cottage in Peterhof, van waaruit na de Oktoberrevolutie een deel van de voorwerpen in de collectie van de Hermitage terechtkwam. De weduwe van Alexander III, tsarina Maria Fjodorovna (1847-1928), een Deense van geboorte, kocht art nouveau-voorwerpen van de Koninklijke Porseleinfabriek van Kopenhagen; tsarina Alexandra (1872-1918), de vrouw van Nicolaas II, kocht zelf vazen van Gallé en zette deze in haar slaapkamer.

Émile Gallé, Vaas met meerlandschap, Nancy, rond 1904; vierlagig glas:. Hoogte 61,8 cm. (diameter 19 cm). Deze vaas is hoogstwaarschijnlijk door tsarina Alexandra zelf voor haar privé-vertrekken aangeschaft
Staatsmuseum de Hermitage, St.-Petersburg