Beelden van een andere werkelijkheid – Altaren in het World Trade Center in historisch perspectief

ECHO’S UIT HET VER EDEN?
Hoe verhouden de moderne altaarstukken in het WTC zich in vorm en betekenis nu tot deze middeleeuwse werken? [18] Ik keer eerst terug naar Hanneke de Muncks definitie van altaarstuk:

‘Het altaarstuk is een ruimtelijk object, drager an erbeeldingen an heelheid. Het creëert een speciale plek. De altaarstukken van dit project zijn opgedragen aan zaken die voor ons de hoogste menselijke waarden vertegenwoordigen. De samenwerking van kunstenaars speelt bij het ontstaan een belangrijke rol.’

Zij heeft het in deze definitie dus over de vorm, de inhoud van het afgebeelde, de functie en de totstandkoming.

 

Orpheus' Verheerlijking van de Natuur
Orpheus' Verheerlijking van de Natuur, Hanneke de Munck en Kees van den Burg (foto Van Vlierden)



Allereerst de vormovereenkomsten. Bij vijf van de geëxposeerde altaarstukken is net als in de middeleeuwse werken sprake van een middendeel met sculpturen en luiken. Deze luiken hebben echter geen functie bij het sluiten van het altaarstuk en zijn ook niet altijd beweegbaar. Bij Orpheus’ Verheerlijking van de Natuur zijn (het gefixeerde) rechterluik en achterwand ook beelddrager, door beschildering met magnolia’s door Kees an den Burg. Dit klein formaat drieluik met de figuur van de dansende Orpheus op de levensbron doet denken aan de kleine middeleeuwse drieluikjes die niet bestemd waren om op een altaar te plaatsen, maar in de privésfeer bij gebed en meditatie werden gebruikt.



Ook bij Adam en Eva zijn de luiken inhoudelijke dragers van beeld en tekst. Dit drieluik is tweezijdig: iets dat in de middeleeuwen niet voorkwam. De onderbouw van dit altaarstuk, in vorm min of meer vergelijkbaar met het middeleeuwse altaar, maakt, net als bij enkele andere werken, integraal onderdeel uit van het kunstwerk. Het kan in de meeste geëxposeerde moderne altaarstukken niet functioneren als een tafel waarop een ritueel wordt uitgevoerd of waar offers worden gebracht. Bij verscheidene altaarstukken zien we herinneringen aan predella’s, zoals bij De Zondvloed, waarbij de twee verticale elementen onder de middenbak als zodanig fungeren, of het éénvleugelige Engelenaltaar, waarbij de predella is aangeduid door een lege kistconstructie.



TOTSTANDKOMING: SAMENWERKING

In de moderne altaarstukken is de samenwerking tussen de kunstenaars uit verschillende disciplines vrijwillig en zij zijn gemaakt voor de vrije markt. In de Middeleeuwen werd de samenwerking bepaald door de arbeidsdeling die in de gildebepalingen was vastgelegd. Zoals boven vermeld was een samenwerking van verschillende ambachtslieden, zoals schrijnwerker, beeldhouwer, schilder en stoffeerder, noodzakelijk om het retabel tot stand te kunnen brengen. Eén persoon nam de opdracht aan en bleef eindverantwoordelijk voor het uitgevoerde werk. Meestal was dit een schilder of beeldhouwer, die dan ook het ontwerp geleverd zal hebben. De opdracht was welomschreven inzake kwaliteitseisen en de klant kon ervan op aan dat zijn retabel volgens de tradities van een bepaalde stad werd vervaardigd. De verschillende onderdelen werden in gespecialiseerde ateliers gemaakt en later samengevoegd. In de altaarstukken van De Munck en haar collega’s droeg zij het thema aan dat in het algemeen in samenspraak verder werd ontwikkeld. Over de invloed die de middeleeuwse participanten elk individueel konden uitoefenen op het uiteindelijke resultaat is helaas weinig bekend. De meeste grote altaarretabels waren dermate kostbare projecten, dat zij niet voor de vrije markt zullen zijn gemaakt. De opdrachtgever zal in deze gevallen beslissende invloed op de beeldinhoud en vorm hebben gehad. Aan sommige retabels ligt een uitgebreid theologisch programma ten grondslag.



ICONOGRAFIE
De iconografie van de moderne altaarstukken is beduidend anders dan die van de middeleeuwse. In de laatste ligt de nadruk op afbeeldingen van het Nieuwe Testament, waarin het Oude Testament zijn vervulling heeft gevonden. Gebeurtenissen uit het Oude Testament zijn dan ook geen hoofdthema, zoals bij Adam en Eva en De Zondvloed, maar vinden een plaats als kleinere voorstellingen in de keellijsten of op de vleugels van het retabel.

 

Krantenartikel in perspex
Krantenartikel in perspex uit het podium van het altaarstuk Het voedsel, Hanneke de Munck (foto Hanneke de Munck)

 

Qua religieuze inspiratie is het Altaarstukkenproject eclectisch. De Munck toont zowel heilige dieren ontleend aan de beeldtaal van Noord-Amerikaanse indianen, zoals de beer uit Het voedsel en de jonge potvis in Het geheugen, als verwijzingen naar oosterse mystiek. De teksten geschreven op de tweede poort van De wetten van het hart zijn afkomstig uit de christelijke, islamitische en joodse traditie. Christelijke elementen zijn in de meeste moderne altaarstukken aanwezig, zoals in Het voedsel. De vis (symbool van Christus) in de bek van de grote beer, vormt tegelijkertijd een kruisarm van een kruis, waarvan de beer de staander is. De grote sokkelzone draagt tekst uit het ‘Onze Vader’, een gebed dat een belangrijke plaats heeft in de liturgie an de mis: ‘geef ons heden ons dagelijks brood’. Het brood verwijst een tweede keer naar Christus. In het podium is een in perspex gevat krantenartikel over de wereldvoedselsituatie ingelaten, als een reliek in een sepulchrum.

 

Koning uit de Boom van Jesse in de Predella van het Zeven Smartenretabel - Henrik Douwerman 1518-1521
Koning uit de Boom van Jesse in de Predella van het Zeven Smartenretabel, Henrik Douwerman, 1518-1521, St. Nikolaikirche, Kalkar (foto Van Vlierden)



Minder direct is de verwijzing in Narek. Dit beeld van een klagende figuur verwijst naar de Klaagzangen van Gregor Narekatsi, een Armeense monnik uit de tiende eeuw. Dit beeld staat op een broodplank: is het een offer? Is het een verwijzing naar Christus die als het Lam Gods wordt geofferd en de zonden en lasten van de mensheid op zich neemt? Het gebruik van het purperen hout (purperhart) kan verwijzen naar het Koninklijke aspect van Christus die de dood overwint. De wijze waarop de voeten van de figuur over elkaar gevouwen zijn, doet mij sterk denken aan die van de gekruisigde Christus.

 

Christuskind tussen Jozef en Maria in het Passieretabel - begin 16de eeuw
Heilige Familie: Christuskind tussen Jozef en Maria in het Passieretabel te Den Bosch, Antwerpen, begin zestiende eeuw (foto Van Vlierden)

 

Het altaarstuk Het Gezin roept herinneringen op aan altaarretabels met afbeeldingen van Maria met Kind en de Boom van Jesse, waaruit de stamboom van Christus ontspringt. De aan alle kanten uitspruitende ranken van de Boom van Jesse verwijzen naar het levenbrengende kruishout van Christus, die aan het einde van de boom is afgebeeld. En evenzo zullen de wilgentakken uitspruiten die de architectuur rond de beelden van Het Gezin vormen. De beeldengroep van Het Gezin doet denken aan het middeleeuwse ‘modelgezin’: de Heilige Familie.


  • 8-6-2011

Comments (0)

New comments are currently disabled.

Was it of interest?  Why not share it with others!