In 1991 werden de schilderijen en tekeningen van Caspar Friedrich uit de Hermitage tentoongesteld in het Metropolitan Museum in New York en het Art Institute in Chicago. Het was voor het eerst dat het publiek in de Verenigde Staten van Amerika kennis kon maken met het werk van de grote Duitse romantische schilder. In de catalogus schreef de kunsthistoricus Robert Rosenblum: ‘Only a few decades ago, Caspar David Friedrich (1774-1840) had the status of an underground cult figure in America […] it was long possible, especially in French and Anglo-American museum territory, to ignore this master’s existence as totally as it was ignored in many histories of modern painting written before the 1960s.’

Caspar David Friedrich (1774-1840)
Zonsondergang (broers), ca. 1835
Olieverf op doek, 26 x 31
Staatsmuseum Hermitage St.-Petersburg

In Nederland was het net zo gesteld als Rosenblum dit beschrijft voor Frankrijk en de Angelsaksische wereld. Met dit verschil, dat Friedrichs schilderijen en de Duitse kunsthistorische literatuur over zijn werk voor de meeste kunstkenners in Nederland een foute wereld vertegenwoordigden die te maken had met een fataal nationalisme, gevoed door gedachten over Blut und Boden.

Sindsdien is er veel veranderd. Al jaren is Friedrich ‘in’. Hij is voor velen een cultfiguur geworden. Dat heeft onder andere te maken met het feit, dat de natuurbeleving die spreekt uit zijn schilderijen, de laatste decennia door velen wordt gedeeld. Er is geen schilder die zo consequent zichtbaar heeft gemaakt, dat de mens geen vanzelfsprekend deel uitmaakt van het landschap. Hij staat niet in, maar tegenover de natuur en kan alleen in eenzame contemplatie doordringen tot de betekenis en de schoonheid ervan. Hij kan die stille aanschouwing hooguit delen met één metgezel. De gemeenschappelijke ervaring van de grootsheid van het uitzicht schept vriendschap in de zin van de romantiek: een unieke relatie met één ander gevoed door gedeelde beleving van de natuur.

Caspar David Friedrich (1774-1840)
De rotspoort van Neurathen, ca. 1837
Aquarel met potloodschets, 27,9 x 24,5
Staatsmuseum Hermitage St.-Petersburg

Het idee om alle werken van Friedrich uit de Hermitage tezamen tentoon te stellen, is mede ontstaan, omdat de geschiedenis van de verwerving zo interessant is, zoals blijkt uit het fascinerende artikel van Boris Asvarisc in de catalogus behorende bij deze tentoonstelling. Maar los daarvan gaat het ook om een representatieve groep van zijn mooiste schilderijen en tekeningen. Zij vertegenwoordigen heel verschillende momenten uit Friedrichs oeuvre. Dankzij de verscheidenheid aan onderwerpen geven ze een veelzijdig beeld van de voorstellingswereld van de schilder. Er is een verfijnde tekening van het uitzicht uit het raam van Friedrichs ascetische atelier in Dresden. Grootse landschappen zijn er, maar ook havengezichten. De maan gaat op boven de zee bij Rügen en de zon boven het Reuzengebergte. Het is nacht in de haven van Greifswald. Een eenzame dromer zit op de vensterbank van wat eens een gotisch raam was van het klooster op de berg Oybin. Er zijn voorstellingen van zwanen bij zonsopgangen, van uilen die voor een volle maan langs vliegen of landen op een grafteken of ons aankijken uit een afgebrokkelde raamopening van een middeleeuwse ruïne. In de collectie Friedrichs van de Hermitage zijn relatief veel van dergelijke betekenisvolle motieven te vinden. Er zijn vooral veel figuren op de rug gezien, verzonken in de aanschouwing van grootse uitzichten. De groep werken als geheel maakt het mogelijk de kunstenaar Caspar David Friedrich goed te leren kennen.

Caspar David Friedrich (1774-1840)
Raam dat uitkijkt op een park, ca. 1837
Sepia met potloodschets, 39,8 x 30,5
Staatsmuseum Hermitage St.-Petersburg

Toen de collectie Duitse schilderijen uit de 18de en 19de eeuw in de Hermitage voor deze tentoonstelling nader werd bekeken, deed zich een bijzondere mogelijkheid voor om Friedrichs werk in context te tonen. Het werd mij duidelijk, dat de prominente positie van kunstenaars uit de Duitse landen in St.-Petersburg rond 1800 ertoe heeft geleid, dat er zich in de depots een verrassend rijke collectie van Duitse schilderkunst uit die tijd bevindt, waaronder belangrijke schilderijen en tekeningen van landschapsschilders die in Nederland niet of nauwelijks bekend zijn. Zo ontstond tussen de rekken met 18de en 19de-eeuwse schilderijen het idee om in een tentoonstelling in de Hermitage Amsterdam te laten zien, welke ingrijpende revolutie Friedrich teweeg had gebracht in de Duitse landschapsschilderkunst. Door de confrontatie van zijn werken met traditionele landschappen leer je pas echt begrijpen waarom zoveel critici in zijn tijd Friedrichs werk niet konden of wilden begrijpen. Friedrichs werk is weliswaar uniek, maar de historische dimensie van die uniciteit wordt pas helder, wanneer zijn schilderijen in context worden getoond.

Jacob Philipp Hackert (1737-1780)
Grote cascades in Tivoli, 1783
Olieverf op doek, 120 x 170
Staatsmuseum Hermitage St.-Petersburg

Jakob Philipp Hackert (1737-1807)
In zijn artikel haalt Asvarisc deze woorden van Friedrich aan: ‘voor onze heren kunstcritici zijn onze Germaanse zon, maan, meren en rivieren niet genoeg. Als het gaat om verheven kunst en om schoonheid moet het allemaal Italiaans zijn.’ Daarmee maakt de schilder nog eens duidelijk, dat de grote historische betekenis van zijn kunst niet alleen ligt in hoe hij de natuur verbeeldde, maar ook in het feit dat hij principieel koos voor de esthetische ontginning van zijn eigen wereld en niet uitweek naar Arcadië aan gene zijde van de Alpen. Toen hij die woorden schreef, moet Friedrich schilderijen van Duitse italianisanten, wier werk ook te vinden is in de Hermitage, op het oog hebben gehad. Verreweg de belangrijkste van hen was Jakob Philipp Hackert. Hij gold als de Duitse Claude Lorrain, zoals Richard Wilson de Engelse en Claude Joseph Vernet de tweede Franse Claude Lorrain werden genoemd.

Carl Ferdinand von Kügelgen (1772-1832)
Bachtsjisaraj (uit de Krim-serie), 1824
Papier, penseel met bruine tint, 31,5 x 41,2
Staatsmuseum Hermitage St.-Petersburg

Carl von Kügelgen (1772-1832)
Een andere fascinerende groep tekeningen van Duitse kunstenaars uit Friedrichs tijd vormt die van Carl von Kügelgen, tweelingbroer van de schilder Gerhard von Kügelgen, die naam heeft gemaakt doordat hij in 1809 in Weimar het portret van Goethe heeft geschilderd dat wereldwijd bekendheid kreeg. De broers reizen in 1791 samen naar Rome om zich daar als kunstenaar te ontwikkelen. In 1796 gaan ze naar Riga en vervolgens naar St.-Petersburg, waar Gerhard een veel gevraagd portretschilder wordt. In 1805 keert hij terug naar de Duitstalige landen en vestigt zich in Dresden. Daar raakt hij bevriend met Friedrich. Ondanks het feit dat hij Friedrichs opvattingen over kunst niet deelde, heeft hij altijd diens werk verdedigd tegenover de vele critici, die er geen begrip voor toonden.

Broer Carl bleef in St.-Petersburg en ontwikkelde zich tot één van de meest interessante landschapsschilders van zijn tijd. Hij werkte voor de tsaren Paul I en Alexander I, die hem uitstuurden om met zijn tekenkunst de schoonheid van landschappen van hun onmetelijke rijk te documenteren. Het was dus zijn opdracht om nu juist niet de natuur met zijn kunst in bestaande schema’s te dwingen, maar het eigene van de natuur zichtbaar te maken in streken die in esthetisch opzicht onontgonnen gebied waren. De tekeningen die hij op zijn reizen maakte, dienden vervolgens als uitgangspunt voor schilderijen en lithografieën.

Carl Ferdinand von Kügelgen (1772-1832)
Soedak (uit de Krim-serie), 1824
Papier, penseel met bruine tint, 31,5 x 41,5
Staatsmuseum Hermitage St.-Petersburg