Het grote, drie verdiepingen tellende pakhuis van uitgeverij Thieme aan de Waterstraat in Zutphen was door de daarin opgeslagen voorraad boeken veruit het belangrijkste bedrijfsbezit. Op zaterdagmiddag 14 oktober 1944 maakten twee voor de IJsselbrug en het spoorwegstation bedoelde brisantbommen echter een rokende puinhoop van dit met cultuur volgepakte huis. Samen met circa 900.000 boeken ging ook een grote voorraad schoolwandkaarten in rook op. Dat maakte een einde aan de belangrijke rol die Thieme speelde op het gebied van aardrijkskundige wandkaarten voor het onderwijs. Deze in vergetelheid geraakte kaarten verdienen echter weer een plaats aan de wand in de geschiedenis van de Nederlandse schoolkartografie.

Educatieve uitgeverijen hebben een meer dan gemiddelde belangstelling voor elkaars uitgaven. Een nieuwe onderwijsmethode met gunstige beoordelingen in schoolbladen kan namelijk al snel andere methoden uit de markt drukken. De Groningse uitgevers en buren Noordhoff en Wolters hielden niet alleen elkaars uitgaven voor het vak aardrijkskunde goed in de gaten, maar ongetwijfeld ook die van uitgeverij Thieme. Interessante voorbeelden daarvan zijn te vinden in de briefwisselingen tussen uitgevers en auteurs. Zo schrijft de schoolkartograaf K. Zeeman [Brink, 2003] aan uitgever Noordhoff op een wat klagelijke toon: "De tijden zijn wel moeilijk. En Thieme kondigde in 'De Vacature' weer een nieuwe druk van een schoolatlas aan." In een andere brief probeert Zeeman uitgever Wolters een hart onder de riem te steken: "Ik geloof dat u de concurrentie met de Thiemekaart best aankunt, al is deze ook een paar guldens goedkoper." Maar laten we zelf eens kijken naar de schoolwandkaarten van Thieme, die de twee Groningse uitgevers zulke hoofdbrekens hebben bezorgd.

THIEME VS WOLTERS VS NOORDHOFF

De aardrijkskundige wandkaarten (inclusief de herdrukken) van Thieme en de jaren dat deze kaarten leverbaar waren, zijn in tabel 1 vermeld. Deze tabel is op dezelfde manier opgezet als de eerder gepubliceerde tabellen met de wandkaartgegevens van Noordhoff en Wolters [Brink en Holl, 2002], wat vergelijkingen mogelijk maakt. Evenals in het geval van Noordhoff en Wolters hebben ook hier de fondscatalogi en uitgavelijsten van de uitgever (1896-1972, zie bijvoorbeeld fig. 1) en Brinkman's Cumulatieve Catalogus als bronnen gediend.
 

Door de beschikbaarheid van een groot aantal fondscatalogi en een vrij volledige vermelding van de wandkaarten in 'De Brinkman' is de onzekerheid in de datering zeer gering. De wandkaarten van Thieme worden in de tabel onderverdeeld in vier categorieën: (1) provincies / Nederland, (2) Nederlands Oost-Indië, (3) landen, (4) wereld(delen). In tegenstelling tot Noordhoff en Wolters had Thieme, wellicht als gevolg van de liberale beginselen van de eigenaren, geen aardrijkskundige wandkaarten in haar assortiment die bij het godsdienstonderwijs werden gebruikt. Per categorie is de indeling zoveel mogelijk chronologisch. Zoals eerder uiteengezet [Brink en Holl, 2002] kan uit tabel 1 direct worden afgelezen welke wandkaarten succesvol waren (meerdere herdrukken), en welke als winkeldochters jarenlang in dezelfde druk te koop bleven. Hieronder wordt daarop teruggekomen. Uit tabel 1 kan echter ook worden afgeleid hoe de omvang van het wandkaartenfonds van Thieme varieerde in de loop van de tijd. In fig. 2 is dit weergegeven en is tevens een vergelijking gemaakt met Noordhoff en Wolters.
 

Deze drie uitgevers zijn in het vierde kwart van de 19de eeuw gestart met het uitgeven van schoolwandkaarten (Noordhoff wat later dan Wolters en Thieme), waarna bij alle drie in de loop van de 20e eeuw een sterke groei op trad. Het gevolg van de brand in 1944 in het pakhuis van Thieme is duidelijk te zien. Het aantal wandkaarten liep terug van 52 in 1930 naar slechts 2 in 1950. In de loop van de jaren '70 verdwenen de wandkaarten geheel uit het Thiemefonds. De dip in het aantal wandkaarten in het fonds van Wolters rond 1950 is veroorzaakt door het onverkoopbaar worden van acht Nederlands Oost-Indië kaarten (Noordhoff was veel minder op dit gebied gericht). Het gegeven dat in fig. 2 de lijnen van Wolters en Thieme bij elkaar liggen, en die van Noordhoff hoger ligt is goed verklaarbaar. Noordhoff had uitgebreide series klein formaat wandkaarten van de Nederlandse provincies, Europese landen en de werelddelen in haar assortiment, terwijl de wandkaarten van Wolters en Thieme doorgaans gedetailleerder en van een groot formaat zijn (150 à 250 cm in de hoogte en/of de breedte, vaak de onderwerpen Nederland, Nederlands Oost-Indië, Europa, Wereld). Vooral Wolters en Thieme waren dus aan elkaar gewaagd, en dit is weer in overeenstemming met het beeld dat in een van de jubileumboeken van Thieme wordt geschetst: Thieme onderhield vriendschappelijke betrekkingen met Noordhoff, maar er waren dikwijls irritaties in de verhouding met Wolters [Kalkwiek en Kalkwiek, 1992]. Ook uitgeven is natuurlijk maar mensenwerk. Het wordt tijd om de personen achter al die kaarttitels in tabel 1, auteurs en uitgevers, weer tot leven te brengen. We laten het verhaal beginnen in het jaar 1863.