Ons beeld van het demonische in de laat-middcleeuwse kunst van de Nederlanden wordt in sterke mate bepaald door de kunst van Jeroen Bosch zijn schilderijen zijn echter met representatief voor de aandacht die men algemeen heeft voor de uitbeelding van de duivel en de kwade machten. Het geringe aantal keren dat de duivel een zichtbare gedaante heeft gekregen in de paneelschilderkunst van Bosch' tijdgenoten, steekt schril af tegen de talloze malen dat de protagonisten van de christelijke heilsgeschiedenis - Jezus, Maria en zelfs God de Vader - een tastbare, vaak heel eigentijds realistische gestalte is veileend. Dit bevreemdt eens te meer wanneer men ziet dat het in de contemporaine literatuur - men denke bijvoorbeeld aan exempelen en allerlei stichtelijke en devotionele geschriften - schering en inslag is dat de duivel en allerlei personificaties van het kwaad een concrete gedaante aannemen en rechtstreeks ingrijpen in het handelen en denken van de mens, met de bedoeling hem in het verderf te stoten. Blijkbaar hebben laat-middeleeuwse schilders - en hun opdrachtgevers - ervoor teruggedeinsd om dienovereenkomstig duivelse machten een direct zichtbare gestalte te geven en als werkelijk agerende personages uit te beelden Misschien heeft hierbij de angst een rol gespeeld dat het rechtstreeks zichtbaar maken van de duivel de toeschouwer in de ban van het demonische zou kunnen brengen — met ongelijk de angst die bij velen heerste, getroffen te worden door het 'boze oog'. In elk geval betekent het relatief beperkte voorkomen van de duivel figuur in de beeldende kunst met dat het domein van de kunst in de late middeleeuwen leeds (vrijwel) geheel geontdemoniseerd was. In tegendeel, er zijn tekenen die erop wijzen dat men probeerde de duivel en demonen buiten beeld te houden, of ten minste hun invloedssfeer tot de land van het kunstwerk te beperken. Deze pogingen wijzen op de maar al te reële macht die men - ook in de chtaire wereld van de schilderkunst - het boze toeschreef

Deze bijdrage gaat in op een tweetal in elkaar grijpende tactieken waarvan kunstenaars, die omstreeks 1500 werkzaam waren in de Zuidelijke Nederlanden, zich hebben bediend in een aantal uiteenlopende soorten kunstvoorwerpen om de invloed van de duivel en demonische machten uit te bannen. De kunstwerken die hier worden belicht, zijn versieringen in laatmiddeleeuwse miniatuurschilderingen, gebedssnoeren die werden gebruikt in de rozenkransdevotie, en paneelschilderijen met landschappen en portretten uit de vroege zestiende eeuw. De ene duivelafwerende - 'apotropeische' - tactiek die in deze kunstwerken is gehanteerd, betreft een 'beeldinterne' methode om de duivel op afstand te houden. Het gaat hier om de letterlijke en symbolische marginalisering van het demonische in de rand van de voorstelling. Deze methode komt vooral duidelijk naar voren in randdecoraties van geschilderde miniaturen in laat-middeleeuwse getijdenboeken en andere devotionele geschriften. Maar ze vindt ook, zoals we zullen zien, aan het begin van de zestiende  eeuw toepassing in de paneelschilderkunst, onder andere in het ogenschijnlijk zo profane genre van het landschap. De tweede apotropeische tactiek betreft een 'beeld-externe' methode. Hier gaat het om een concrete, 'werkelijke' afweer van het boze, die uitgaat van de afstotende werking van bepaalde reukstoffen die aan een kunstvoorwerp zijn toegevoegd. Met geurende substanties gevulde pomanders, die aan rozenkransen werden gehangen, leveren een goed voorbeeld van deze methode. Maar ook in de contemporaine schilderkunst, en dat is verrassender, wordt aan deze geurmethode gerefereerd. In het onderstaande zullen we een nader kijkje nemen in deze, vooral wat betreft de paneelschilderkunst nog zo weinig onderzochte praktijken van beeldbescherming.

Lees Volledig Artikel >>

COPYRIGHT 1994 Prof. dr. R. L. Falkenburg , alle rechten voorbehouden
Niets uit dit artikel, inclusief begeleidende illustraties, kan of mag gereproduceerd worden zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de auteurrechtelijke houder.