Sieraden hebben in veel landen meer functies dan alleen versiering. Sieraden vertellen over de status en rijkdom van een vrouw en haar gezin, over de regio waar ze vandaan komt, over haar angsten en geloof. In dit artikel kijken we naar specifieke sieraden die gebruikt worden in de zar-ceremonie in Egypte.

Inleiding
In Egypte leeft, net als in andere landen in het Midden-Oosten en Noord Afrika, het geloof in onzichtbare wezens of djinns sterk. Dat is niet verwonderlijk, aangezien de djinn in de Koran vermeld worden als door God geschapen wezens, net zoals mensen en dieren. Djinn huizen het liefst in vervallen of verlaten plaatsen die voor mensen onrein zijn, zoals ruines, badkamers en toiletten, vuilnishopen en de uitgestrekte woestijn. De djinn zijn grofweg onder te verdelen in twee groepen, namelijk slechte en goede djinn. Vooral de slechte djinn kunnen de mensen het leven behoorlijk zuur maken, en hiervoor zijn dan ook de nodige voorzorgsmaatregelen te treffen. Zo weet iedere Egyptenaar dat je beter geen kokend water door het toilet kunt gooien en dat je ’s nachts in de woestijn goed op moet passen om geen aanvaring te krijgen met de djinn die daar wonen. Vrouwen zijn bijzonder kwetsbaar voor de invloed van de djinn: als gevolg van een ongeluk of jaloezie, maar ook schoonheid en lieflijkheid, kan een vrouw bezeten worden door een djinn, goed of slecht. Om met deze onfortuinlijke situatie te leren leven, wordt een zar-ceremonie gehouden.

Zar-amulet in de vorm van een schrijfplankje

Gekleed door een Meester
Als een vrouw door een djinn bezeten is, wordt dit meestal aangeduid als dat zij ‘gekleed’ is door een Meester. Er zijn vele asyad of zar-Meesters, die ieder hun eigen voorkeuren en gedaanten hebben. Zo kennen we bijvoorbeeld Yawri Bey, die afgebeeld wordt als een Turkse legerofficier. In het zuiden van Egypte staat een specifieke groep djinns bekend als de Engelen van de Rivier. Deze djinns leven in de Nijl en oefenen van daaruit invloed uit op het leven van alledag aan de oevers van de rivier. Veel sociale riten zijn nauw verbonden met de rivier: bij huwelijk, geboorte en dood alsmede bij feestdagen als de moelids worden de rivierwezens actief betrokken.[1] De zar-Meesters Sitt Safina, afgebeeld als een zeemeermin, en haar broer Sultan al-Bahr, afgebeeld als een man met een vis of in zijn geheel als vis, Abu Shusha en de kinderlijke Mirghaniyya hebben dan ook duidelijke banden met Nubië. De meester al-Gabalawi komt naar zijn naam zegt uit de bergen, en zelfs een Oudegyptische Sfinx kan één van de zar-Meesters zijn. De zar-Meesters hoeven niet per se Islamitisch te zijn: de Sultan el-Deir, de Heer van het Klooster, is een christelijke djinn, net als al-Nasrani (de Christelijke). Niet alle Meesters zijn zelfs Egyptisch: ‘buitenlandse’ Meesters als bijvoorbeeld Lalla al-Maghribiyya (de Marrokkaanse ), al-Sudani (de Soedanees), al-Habashi (de Ethiopiër) worden net zo goed in Egypte aangetroffen.

Zar-amulet met Sultan el-Bahr

De zar-ceremonie
Tijdens de zar-ceremonie wordt geprobeerd contact te leggen met de Meester die de patiente bekleedt. De patiente wordt arusa genoemd, wat 'bruid' betekent. Deze status is ook te zien aan de kleding van de patiente, die net als een bruid rijk versierd is met sieraden. Tegelijkertijd impliceert het feestelijk vertoon van sieraden dat de ceremonie een bijzondere gelegenheid is. De leidster van de ceremonie is de sheikha of kudya, een vrouw die de verschillende Meesters kent en met hen kan communiceren. Het beroep van kudya was vroeger wijdverbreid, maar omdat de zar-ceremonie als volksislam buiten de officiële Islam staat en bovendien door vrouwen wordt uitgevoerd, is het aantal kudya’s sterk teruggelopen. Ook het gebruik van amuletten wordt afgeraden in de officiële Islam, aangezien vertrouwen in God voldoende is, terwijl deze in de zar juist een prominente rol spelen. De oorsprong van de ceremonie is onduidelijk: volgens sommige bronnen zou deze in de negentiende eeuw uit Afrika naar Egypte gekomen zijn, maar mogelijk hebben sommige delen uit het ritueel een veel oudere voorloper in faraonisch Egypte. Voorafgaand aan het ritueel, als de kudya weet om welke Meesters het gaat, wordt een offertafel ingericht waarop kaarsen, wierook, verschillende gerechten en ook amuletten een plaats hebben. Tijdens het ritueel wordt door middel van opzwepende muziek een trance-achtige staat bereikt, waarin de Meester zich manifesteert.[2]

Paar zar-ringen met Sultan en Sitt el-Sultan

Sieraden en amuletten in de zar
Tijdens de zar-ceremonie worden door zowel de kudya als de patiente specifieke sieraden en amuletten gedragen.[3] Zodra de kudya de identiteit van de djinn kent, past zij daarop de voorwerpen en amuletten die zij in de ceremonie gebruikt aan. Veel gebruikt zijn ronde zilveren schijfjes, variërend van 5 tot 10 cm in doorsnede. De schijfjes worden uit dun plaatzilver gesneden en daarna aan beide kanten gegraveerd. Aan de ene zijde staat een afbeelding van de demon die door het ritueel benaderd wordt, aan de andere zijde bevindt zich vaak een deel van het Troonvers of het openingsvers uit de Koran. Aan de onderzijde van de amulet hangt een oneven aantal galagil of belletjes, die door hun gerinkel het kwaad op afstand moeten houden. Dergelijke amuletten werden tot in de jaren veertig van de vorige eeuw met de hand gemaakt en gegraveerd, waardoor iedere amulet uniek is.[4] Vanaf de jaren veertig werd er in toenemende mate gebruik gemaakt van machinaal gestanste amuletten. Deze zijn veel dunner en laten ook andere afbeeldingen dan de traditionele zar-Meesters zien. Een vrouw voor een wierookbrander bijvoorbeeld komt nooit voor op de oudere zar-amuletten, maar is wijdverbreid op de nieuwere soort. Of dit ook samenhangt met een verandering van het ritueel is onbekend.

Zar-amulet met afbeelding van de Sfinx

Naast de ronde amuletten komen ook amuletten in andere vormen voor, waarvan de loha een zeer sprekend voorbeeld is. Een loha is een schrijfplankje waarop in Koranscholen wordt geoefend in lezen, schrijven en onthouden van Koranverzen. Omdat dit plankje in direct contact staat met de woorden van Koran, wordt het ook vaak gebruikt in genezende rituelen. De tekst op het plankje wordt afgewassen met water, waarna de patient dit opdrinkt en op die manier letterlijk het woord van God binnenkrijgt. De vorm van het plankje alleen al is, vanwege de sterke associatie met de Koran, krachtig genoeg om als amulet te dienen. Ook op de loha wordt aan de ene zijde weer de zar-meester afgebeeld, en aan de andere zijde het Troonvers of het openingsvers.
Deze schijf-amuletten zijn specifiek voor de zar bedoeld, en daarnaast worden ook andere amuletten gebruikt die niet zar-specifiek zijn, maar er evenwel goed van pas komen. Een voorbeeld daarvan zijn zilveren amulethouders. Holle zilveren buisjes of driehoeken, hirz of higab genoemd, bieden ruimte aan Koranteksten, eventueel aangevuld met andere magische voorwerpen die de draagster moeten beschermen. Deze amuletten, zowel de schijfjes als de amulethouders, worden op twee manieren gedragen. De meest voorkomende manier is dat de amuletten direct op de kleding, hoofddoek of gezichtssluier worden genaaid. Door het amulet te verbinden met een persoonlijk kledingstuk, zorgt het er dagelijks voor dat de draagster beschermd wordt. Daarnaast worden amuletten soms aan een zilveren ketting rond de hals gedragen.

Verzameling zar-amuletten

Ook de kudya zelf draagt deze sieraden om op die manier beter met de zar-meesters te communiceren. Daarnaast draagt zij speciale zar-ringen en grote ringen met rode en blauwe stenen aan haar vingers die de handelingen van het ritueel kracht moeten bijzetten. De zar-ringen helpen haar contact te maken met de asyad, de rode en blauwe stenen in de overige ringen zijn bedoeld om kwaad af te weren.  Het effect dat de kudya sorteert door rijk versierd met ringen, armbanden, hangers en hoofdversiering haar werk te verrichten zal zeker bijdragen aan de beleving die de patient heeft. In tegenstelling tot de meeste sieraden worden zar-amuletten niet omgesmolten, maar worden zij des te krachtiger naarmate ze ouder worden.

In de zar-ceremonie maken sieraden, net als muziek, wierook en offers, een onlosmakelijk deel uit van het ritueel. Ze vormen daarmee een wezenlijk deel van niet alleen het dagelijks, maar ook het spirituele leven van een grote groep vrouwen in Egypte.

Paar modernere, gestanste amuletten met een voorstelling van een vrouw voor een brander.
Deze komt op eerdere zar-amuletten niet voor.

1. Zie F. al-Guindi, The Angels in the Nile, in: J.G. Kennedy (ed), Nubian Ceremonial Life, American University in Cairo Press 2005
2. Voor meer informatie over de verschillende fasen van het ritueel en de spirituele en sociale gelaagdheid ervan, zie G. Sengers, Women and Demons, Cult Healing in Islamic Egypt, Brill 2003
3. Zie ook bijvoorbeeld A. Fahmy.  Enchanted Jewelry of Egypt. The traditional art and craft. The American University in Cairo Press 2007 voor een zeer globaal overzicht
4. Zie http://www.bedouinsilver.com/jewelry-from/jewelry-from-egypt/zar-jewelry-collection/ voor een groot aantal voorbeelden

Oorspronkelijk gepubliceerd in Origine, nr. 5 2011

COPYRIGHT 2011 Sigrid van Roode, All rights reserved.
No portion of this article nor the accompanying illustrations can or may be reproduced without the express written permission from the copyright holder.