Psychologische diepgang moet je van Tiepolo niet verwachten. Maar hij is in staat de meeste gecompliceerde voorstellingen zo te regisseren, dat ze tot een vanzelfsprekende decoratieve eenheid worden gesmeed. ‘Decoratief’ is een adjectief dat in ons land niet zelden wordt gebruikt als een negatieve kwalificatie van een schilderij. ‘Het is alleen maar decoratief’, heet het dan. In Venetië van de 18e eeuw was overtuigende decoratie, schilderkunst die een lust voor het oog zou zijn, een van de belangrijkste artistieke uitdagingen.

In de tentoonstelling is een getekend ontwerp van een plafondschildering van Giuseppe Valeriano. Daaraan kan je goed zien hoe ornamentatie en figurale compositie als één decoratieve eenheid worden geconcipieerd. Ook is er een olieverfschets - een zogenaamde bozzetto - van Giambattista Tiepolo’s zoon Giandomenico. Zo’n schets werd vaak aan de opdrachtgever getoond om hem te overtuigen van de decoratieve kwaliteit van de compositie. Het is een voorbeeld van briljant illusionisme. Maar Giambattista kon de schoonste schijn produceren. De Hermitage bezit een klein schilderij waarin hij al zijn kwaliteiten toont. Het stelt een Annunciatie voor. Hoe vaak was de ontmoeting van de engel met de uitverkoren vrouw niet aanleiding geweest tot theologisch en psychologisch spannende voorstellingen. Hier is dat niet aan de orde. Het gaat om de dynamiek van de engel die verschijnt aan Maria, die in houding en gebaar de beweging van de engel als het ware opvangt. Een wolk verdicht zich tot een engel en kleuren maken de vrouw.


In het 18e-eeuwse Venetië werkte ook een genreschilder. Zijn naam is Pietro Longhi. Altijd wanneer ik een werk van hem zie, moet ik denken aan wat Michael Levey over hem heeft geschreven in zijn boek Painting in XVIII Century Venice. Dat boek heeft mijn ogen geopend voor de cultuurhistorische dimensie van Venetiaanse schilderkunst van de 18e eeuw. Het is een van de beste studies over kunst die ik ken. Levey vergelijkt Longhi’s tafereeltjes uit het dagelijkse leven met oudere genreschilderkunst en merkt op, dat Longhi nooit echt partij trekt voor zijn figuren. Er is wel iets aan de hand in zijn schilderijen, maar niemand is geïnteresseerd. Het gebeurt gewoon. Daardoor heerst er een bevreemdende leegte in zijn voorstellingen. Die leegte, aldus Levey, hoort bij een cultuur waarin je met echte betrokkenheid gevaar kan lopen. Kunst levert een grandioos decor voor een maatschappij in verval met een vermolmd regime, dat voornamelijk in stand wordt gehouden door de macht van de geheime politie. Niet alleen schilderkunst heeft een masker als attribuut. Nog steeds is voor ons de kwaliteit van het decor van dien aard, dat het even al het andere doet vergeten,  doordat we ons overleveren aan de lust voor het oog.


Eén groot kunstenaar bleef in Venetië. Dat was Giambattista Piazzetta. Het eigene van Piazzetta is de fluweelzachte zorgvuldigheid van zijn modelé en een koloriet dat het licht geabsorbeerd lijkt te hebben. Hij kon ook zijn figuren laten zweven op de wolken, maar toch verliezen ze zich nooit in een kleurige mist. Zijn figuren houden een tastbare aanwezigheid door hun plastische modellering. Ook zijn koloriet is zwaarder met prachtige kleuren zwart, grijs en rood. In een aan hem toegeschreven tekening van het hoofd van een vrouw zie je hoe nabij hij gezichten kon maken, door ze beeldvullend te laten zijn en door zorgvuldige modellering. In zijn werk voel je de relatie met de 17e-eeuwse Venetiaanse schilders en met een traditie die uiteindelijk  teruggaat op Caravaggio.


Op de tentoonstelling is van Piazzetta een getekende illustratie van een gedeelte uit Orlando Furioso van Torquato Tasso. Daarop zie je hoe meesterlijk hij kan omgaan met het wit van het tekenpapier. Door modellering krijgt dat wit reliëf en verleent het aan de figuren een wonderlijke sensualiteit. Vergelijk dat met tekeningen van Tiepolo . Daar krijgt het wit van het blad ook een heel expliciete betekenis bij het virtuoos met de pen neerzetten van figuren. Maar Tiepolo maakt van dat wit een soort kleurlappen. Hij is geïnteresseerd in de overtuigingskracht van de suggestie, terwijl Piazzetta de plastische werkelijkheid van zijn figurale composities op papier tot leven wil wekken. Er was ook in de Duitse landen vraag naar Piazzetta. Maar hij bleef in zijn geboortestad en werd daar aangesteld als de eerste directeur van de Academie van Schone Kunsten. Op den duur betaalde hij de prijs voor zijn honkvastheid. De opdrachten bleven uit. In 1754 stierf hij in armoede. Zijn opvolger als directeur van de Academie werd de inmiddels beroemde Tiepolo, in wiens idioom een hele generatie van historieschilders ging werken. Aan het eind van zijn schilderkunstige leven was Tiepolo in zijn religieuze voorstellingen gekomen tot een meeslepende dramatiek. Tiepolo stierf in Spanje in 1770.

Deze tekst is een bijna volledige weergave van het essay dat Professor Henk van Os schreef voor de catalogus van de tentoonstelling [5 maart - 4 september 2005]  in de Hermitage Amsterdam.