Een Amsterdamse Impressionist in Dordrecht

Een bijzonder hoogtepunt in het grafisch oeuvre van de 19de eeuwse schilder en graficus Willem Witsen wordt gevormd door een serie van dertien etsen, die bekend staat als ‘de Dordtse serie’. Deze prenten, gemaakt in 1900, bestaan voor het merendeel uit sfeervolle afbeeldingen van oude huizen, die met hun voeten staan in het donkere, spiegelende water van de Voorstraathaven in Dordrecht. Dat mag voor een ‘Amsterdamse Impressionist’ als Witsen een opmerkelijk thema heten. Maar wat deze prenten extra leuk maken, is dat de plekken waar hij ze getekend heeft vandaag de dag nog zo goed zijn terug te vinden.


Witsen, Willem (1860-1923)
Voorstraathaven VII
18 x 23 cm
Ets en aquatint


Ontwikkeling
Willem Witsen (1860-1923) behoorde tot de Tachtigers, de groep kunstenaars die in de jaren ’80 van de 19de eeuw betrokken was bij het tijdschrift De Nieuwe Gids. Witsen werkte aan dit tijdschrift onder pseudoniem (W.J. van Westevoorde en Verberchem) als kunstcriticus mee. Als beeldend kunstenaar wordt Willem Witsen echter gerekend tot de Amsterdamse Impressionisten. Hieronder verstaat men over het algemeen de schilders die rond 1860 geboren waren, opgeleid werden door August Allebé (1838-1927) aan de Rijksacademie in Amsterdam en die, ieder voor zich, een geheel eigen draai gaven aan het voorafgaande impressionisme van de Haagse School.


Witsen, Willem (1860-1923)
Voorstraathaven II
26 x 30 cm
Ets en aquatint


Willem Witsen heeft zich in zijn werk door verschillende onderwerpen laten inspireren. Hij maakte portretten, landschappen, stillevens, maar bovenal werd hij geïnspireerd door het stadgezicht. Deze voorkeur was niet van jongs af aan bij hem aanwezig, maar ontwikkelde zich in de loop van zijn leven. Aanvankelijk ging zijn voorkeur, net als veel van zijn tijdgenoten beïnvloed door Millet, uit naar afbeeldingen van het landleven. De situering van deze landelijke voorstellingen was meestal in de buurt van het landgoed Ewijkshoeve, het buiten dat de familie Witsen bezat nabij Baarn. Willem Witsen en veel van zijn kunstenaarsvrienden, zoals Anton Mauve, Willem Tholen en Piet Meiners, lieten zich in deze landelijke omgeving door de houtsprokkelaars, aardappelrooiers, schaapsherders en houthakkers tot vele kunstwerken inspireren. Maar aan het eind van de jaren ’80 begon bij Witsen zijn artistieke belangstelling te veschuiven. In april 1887 nam hij het atelier van zijn vriend George Breitner over aan de Oude Schans 5 in Amsterdam en vanaf dat moment ging zijn aandacht vooral uit naar de stad.


Witsen, Willem (1860-1923)
Voorstraathaven III
24 x 29,5 cm
Ets en aquatint


Het stadsgezicht
Witsen stond niet alleen in zijn artistieke belangstelling voor de stad. Vanzelfsprekend George Breitner, maar ook andere tijdgenoten zoals Willem de Zwart, die rond 1885 veel met Breitner optrok, en Floris Arntzenius, met wie Witsen aan de Rijksacademie studeerde, werden geboeid door de stad. Maar het stadsgezicht van Willem Witsen heeft een eigen karakter, waarschijnlijk overeenkomstig met het karakter van de maker zelf. Lodewijk van Deyssel, een goede bekende van Witsen, schreef in een verslag van een tentoonstelling van Witsens werk bij Van Wisselingh & Co.: ’Al dit werk berust op een terughouding, op een volstrekte reserve, die tot de hoodfzakelijke eigenschappen van dezen geest behoort. (…) Zeer mooie achterbuurt-muuren, met hun vensters, hun grachtwater, hun steegje, hun sloot. Stilte en waarheid. Groote koele distinctie in dit afbeeldsel van armelijkheid. Maar hij geeft er zijn meêwarigheid niet aan, noch beeldt een trieste gemoedsbewogenheid er in af.’


Witsen, Willem (1860-1923)
Voorstraathaven IX
18 x 23 cm
Ets en aquatint


Invloed van Whistler
Indien er in dit werk van Witsen sprake is van beïnvloeding, dan is deze afkomstig van de Amerikaans-Schotse James McNeill Whistler (1834-1903). In 1863 was Whistler voor het eerst in Holland voor een tentoonstelling in Den Haag, waar etsen van hem werden geëxposeerd. Tijdens deze eerste reis naar Holland maakte hij maar één ets; er zouden echter nog veel bezoeken volgen, vastgelegd in etsen en aquarellen. Vooral Amsterdam trok zijn aandacht. In 1889 verbleef Whistler daar ruim twee maanden. Hij maakte toen een serie van twaalf etsen. Het ging hem niet om de bekende gebouwen van de stad, maar juist om de onverwachte plekken. Whistler voer rond in een boot en legde schilderachtige buurten vast. Vanuit dat bootje had hij een laag gezichtspunt en vanuit dat gezichtspunt gaf hij de stad weer; het water, de kade en het onderste stuk van de huizen. Het is opvallend hoe deze dromerige achterbuurten van Whistler en zijn merkwaardig afgesneden gebouwen qua compositie lijken op veel van de prenten van Witsens Dordtse serie.


Witsen, Willem (1860-1923)
Voorstraathaven V
24,5 x 29 cm
Ets en aquatint


De Voorstraathaven serie
Witsen zou later, vanaf 1910, ook gebruik gaan maken van een dergelijk atelier-bootje van waaruit hij Amsterdam zou weergeven in verschillende fraaie prenten. Maar in 1900, in Dordrecht, had hij dit bootje nog niet nodig. Daar kon hij vanaf steigertjes aan de overzijde van het water de grachtenhuizen in alle rust bestuderen. En het leuke is dat de locaties waar hij ze heeft getekend nog goed herkenbaar zijn terug te vinden. De Voorstraathaven komt als zodanig niet in Dordrecht voor, maar het is wel duidelijk welk water ermee bedoeld wordt, te weten de gracht die aan de achterzijde van de Voorstraat loopt van de Bomhaven, waar de Grote Kerk staat, via de Taankade naar de Boombrug. Het is een ongeveer 900 meter lange gracht in het oude centrum van Dordrecht, waar vooral de achterkanten van de huizen aan grenzen en in de meeste gevallen vormt hun keldermuur de kadewand. En zoals gezegd is het af en toe nog goed mogelijk te achterhalen welke van deze huizen Witsen in zijn prenten heeft afgebeeld. Zo kan de locatie van de prenten ‘Voorstraathaven V’ en “Voorstraathaven VI’ worden teruggevonden, evenals de brug van ‘Voorstraathaven III. Het is natuurlijk even zoeken en hierbij moet natuurlijk wel bedacht worden dat de prenten een spiegelbeeld laten zien, maar als je dáár dan staat, ruim een eeuw later, op de plek in Dordrecht waar die Amsterdamse Impressionist een aantal van zijn mooiste prenten heeft gemaakt, dan krijgt deze kunst er daadwerkelijk een extra dimensie bij.



Witsen, Willem (1860-1923)
Voorstraathaven VIII
18 x 23 cm
Ets en aquatint



COPYRIGHT 2009 drs. Jaap Versteegh, alle rechten voorbehouden
Niets uit dit artikel, inclusief begeleidende illustraties, kan of mag gereproduceerd worden zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de auteurrechtelijke houder.





  • 12-12-2008

Comments (1)

Gerald Moonen
Said this on 13-5-2013 At 11:26 pm
Het zou me niet verbazen dat Witsen net zoals Breitner en anderen in the haagse school photografie gebruikt zouden hebben als hun voornaamste 'schetsbook'.

New comments are currently disabled.

Was it of interest?  Why not share it with others!