Door Robert-Jan te Rijdt, conservator tekeningen - Ondanks buitenlandse concurrentie in de veilingzaal is het recent [2004] gelukt een onvoorstelbaar goed bewaarde aquarel van een rode bergamotplant door Aart Schouman (1710-1792) te verwerven voor het Rijksprentenkabinet.

Aart Schouman was niet alleen zeer veelzijdig, maar ook bijzonder productief. Hij schilderde onder meer portretten, bijbelse, mythologische en genretaferelen, alsmede behangsels met behalve mythologieën ook dieren, vooral vogels, in landschappen. Als tekenaar beoefende hij enkele genres meer: topografie, natuurgetrouwe uitbeeldingen van vogels en andere dieren, bloemen en planten, en kopieën naar 17de-eeuwse schilderijen. Daarnaast maakte Schouman ook etsen en mezzotint-gravures, terwijl hij tevens een zeer goed glasgraveur was. Hij woonde in Dordrecht, Den Haag en Middelburg en was tussen ongeveer 1735 en 1785 een toonaangevend kunstenaar in Zuid-Holland en Zeeland. Voor de geschiedenis van de kunst is Schouman echter veruit het meest elangrijk als de beste, zo niet de enige, 18deeeuwse Nederlandse aquarellist in de ware zin des woords. Zijn collega’s maakten veeleer ingekleurde tekeningen dan aquarellen die in kleuren waren gedacht en zonder uitvoerige voortekening spontaan met het penseel en waterverf op papier zijn gezet, zoals die van Schouman.

Aart Schouman (1710-1792)
Een bergamotplant in landschap, 1753
Aquarel en gouache, 433 x 280 mm

Vertegenwoordiger van de Verlichting
In het Rijksprentenkabinet was Schouman al met tal van werken vertegenwoordigd. Het opvallendst zijn de geaquarelleerde uitbeeldingen van vogels, die naar gelang de weergegeven soort vaak een exotisch karakter hebben. Afbeeldingen van planten en bloemen zijn van Schouman relatief schaars, iets dat moeilijk te verklaren is, want er waren bijvoorbeeld in 1792 alleen al 268 van dat soort tekeningen in zijn ateliernalatenschap. In Amsterdam was nog geen aquarel van dat soort aanwezig, hoewel het ‘portretteren’ van vogel- en plantensoorten een zeer wezenlijk onderdeel was van de Nederlandse tekenkunst. Schoumans betekenis op dat gebied valt moeilijk te onderschatten. Bovendien was hij daarin niet alleen tekenaar: het is bekend dat hij ook een wetenschappelijke interesse voor vooral het vogelrijk had. Hij was dus een waar vertegenwoordiger van de encyclopedische kant van de Verlichting. Zo bevatte zijn nalatenschapveiling ook 588 van zijn eigen vogelaquarellen, en 375 daarvan werden bewaard als afgeronde collectie, volgens de catalogus een compleet vak van de Natuurlyke Historie uitmakende, welkers weerga men door deszelfs fraaiheid in Europa te vergeefs zoude zoeken. Onze afbeelding van de bergamotplant stamt uit 1753, de beste periode van de kunstenaar. Hoezeer hij als aquarellist op eenzame hoogte stond, werd in een necrologie benadrukt door Cornelis Ploos van Amstel, behalve aartsverzamelaar en kunsttheoriticus ook intieme kunstvriend van Schouman. Het was voor de kunst in ons land te wensen dat de bereiding van de Verwen door den Heer Schouman, met zo veel voordeel gebruikt, nevens zyne vaardige schilderwijze algemeen zou zijn bij tekenaars. Met het eerste doelde Ploos op de buitengewoon fraaie kleuren waarmee Schouman aquarelleerde. Verfstoffen werden in die tijd nog niet fabrieksmatig geproduceerd. Elke kunstenaar maakte ze zelf volgens recepten die van meester op leerling werden overgedragen, en er waren ook boeken op dat gebied.  Enkele meer ambitieuze kunstenaars bleven proeven nemen en kwamen tot varianten waarmee ze bijzondere effecten konden bereiken. Zo beschikte Schouman over een aantal ongewoon intense en tegelijk bijna transparante waterverven. De meest opvallende daarvan was een heel sprekend helder rood, juist de kleur die in de afbeelding van een bergamotplant zo rijkelijk diende te worden gebruikt. Daarnaast prees Ploos ook Schoumans vlotte en ongekend trefzekere penseelbehandeling. De kunstenaar werkte met die gemaklyke ongedwongenheid, die hem eigen was, en waar door, in hem, de vrye Naarvolger van den schroomächtigen Naarbootzer onderscheiden word. Zelfs in zijn uitvoerige tekeningen was de fiksheid het voornaame kenmerk; en nimmer bespeurde men daar by eenigen zweem van pynlyke arbeidzaamheid, of werktuiglyke netheid; zijn voorstellingen schynen eerder als uit een vryen geest over het papier heen geblaazen, dan met moeite en studie gemaakt te weezen. Die losse manier van werken kon Schouman, net als bij de bijzondere
kleur rood juist op zijn krachtigst demonstreren bij de weergave van de bergamontplant met haar flamboyant uitwaaierende bloemkelken.

Aart Schouman
Een rotshaan en een kleurvink, 1762
Aquarel, 366 x 258 mm

Via verzamelaars naar het Rijksmuseum
De tekening is in onberispelijke staat, alsof ze gisteren is gemaakt, uiteraard een belangrijk aspect bij een aquarel. Een toevalligheid zorgde bovendien dat het luchtige karakter van de bijna triomfantelijk in het landschap staande plant nog beter tot zijn recht komt. Anders dan in de 18de en 19de eeuw bijna steevast gebeurde bij het afwerken en opzetten van een tekening, is er rond de voorstelling geen kaderlijn in donkere inkt getrokken. Dat komt omdat het blad stamt uit de collectie van de Middelburgse patriciër Johan Pieter van den Brande (1707-1758), over wiens verzameling bekend is dat hij zijn tekeningen onopgezet bewaarde. Daarna vererfde het blad altijd in die onaangeroerde toestand binnen de familie tot een veiling in1972; het is nooit aan schadelijke invloeden als langdurige vochtigheid of licht blootgesteld. Vervolgens is de su perieure aquarel verworven voor de Unicorno-collectie van het Haagse kunsthandelaarsechtpaar Nijstad, waar de zorg voor tekeningen bijzonder groot was.