In mijn kunsthandel in Maarssen hangt momenteel vlak bij het raam een grote schoolplaat van de schilder Willem van Leusden, die jarenlang in dit dorp aan de Vecht heeft gewoond. Het gevolg is dat er regelmatig mensen binnenlopen die mij trots vertellen dat zij les van hem hebben gehad. Willem van Leusden (1886-1974) heeft zich als kunstenaar zeer breed ontwikkeld. Na zijn opleiding aan de Rijksacademie in Amsterdam, waar hij o.m. les kreeg van de graficus Pieter Dupont, heeft hij divers werk gemaakt in de stijl van het constructivisme, het surrealisme en het realisme en bovendien, als graficus, een studie van de etstechniek van Hercules Seeghers. Door al deze activiteiten zou men bijna vergeten dat hij ook als docent een belangrijke rol heeft gespeeld in de Nederlandse kunstgeschiedenis.

Schoolplaten
Van Leusden, geboren en getogen in Utrecht, ging reeds in 1908, op tweeëntwintigjarige leeftijd, in zijn geboorteplaats tekenles geven aan de Burgeravondschool voor jongens. Het tekenonderwijs stond in deze periode nog sterk onder de invloed van de Reform beweging. Rond 1900 ontstonden er in de Verenigde Staten, Engeland, Duitsland en Zweden nieuwe denkbeelden over de psychologische ontwikkeling van kinderen en hoe zij zich naar hun eigen kinderlijke aard ontplooien. Juist het onderwijs, óók dat in het tekenen, diende zich op deze natuurlijke kinderlijke ontwikkeling te richten. Vom Kinde aus! luidde het parool van de Reformbeweging. Maar zoals zo vaak bij de invoering van nieuwe methoden in het onderwijs stuitte men ook hier op weerstand. In dit geval waren het vooral de vaktekenonderwijzers die meenden dat de leraren op de lagere school onvoldoende waren geschoold om de leerlingen naar behoren te kunnen begeleiden in het tekenonderwijs. Om die reden ontwierp Willem van Leusden een aantal schoolplaten, rond 1920 uitgegeven door Nijgh & Van Ditmar, die als voorbeeld zouden kunnen dienen bij de tekenles op school.

De Stijl
In de strakke stilering van zijn schoolplaten weerspiegelt zich de geometrische vormgeving van De Stijl, de Nederlandse kunstbeweging die in 1917 in Leiden werd opgericht. De belangrijkste leden waren Theo van Doesburg, Piet Mondriaan, Bart van der Leck en Gerrit Rietveld. Hun kunst wordt gekenmerkt door het gebruik van de primaire kleuren, gecombineerd met zwart, wit en grijs en rechte lijnen. De leden van De Stijl zochten naar een pure representatie van de werkelijkheid om zodoende een universele stijl te scheppen. Om hun ideeën te kunnen verspreiden gaven zij onder dezelfde naam een tijdschrift uit. Alhoewel Van Leusden nooit officieel lid is geweest van De Stijl, was hij er, onder meer via zijn Utrechtse vriend Rietveld, wel nauw bij betrokken, getuige de afbeeldingen van zijn, toen, constructivistische werk die in het tijdschrift De Stijl zijn opgenomen. En, zoals gezegd, laten ook zijn schoolplaten zijn voorkeur voor de beeldtaal van De Stijl blijken; een voorkeur die kennelijk door meerderen gedeeld werd, want in 1927 verschenen zijn geometrische tekenvoorbeelden zelfs in een lesboek getiteld “Handleiding bij het Teekenen op de Lagere School”, geschreven in samenwerking met Clasca Bakhuizen van den Brink.

Kubisme
Maar de invloed van Van Leusden als docent beperkte zich niet tot het tekenonderwijs op school; ook temidden van zijn Utrechtse collega-kunstenaars maakte Van Leusden naam als tekenleraar. In de Domstad beleefde het Schilderkunstig Genootschap Kunstliefde in de jaren twintig van de vorige eeuw zijn zoveelste crisis met als gevolg dat de traditionele modeltekenavonden niet langer werden gehouden. Ter vervanging organiseerde Willem van Leusden zelf in een Utrechts schoolgebouw één maal in de week een avond modeltekenen voor een groepje jonge kunstenaars. Deelnemers waren onder meer Jo (1897-1972) en Steph Uiterwaal (1889-1960), die beiden ook al les van Van Leusden hadden gehad op de Avondschool, Douwe van der Zweep (1890-1975), Dick van Luijn (1896-1981) en Joop Moesman (1909-1988). De kunstcriticus en –handelaar Jan Juffermans heeft de geschiedenis van dit gezelschap mooi beschreven in zijn boek “Met stille trom”(1976). Aanvankelijk werkte men binnen dit tekenclubje, mede onder invloed van De Stijl, bij voorkeur in een constructivistische trant. Het had tot gevolg dat er in Utrecht een vroege opbloei van het kubisme valt te constateren; niet allen in de beeldhouwkunst, vertegenwoordigd door de gebroeders Uiterwaal, maar ook in de schilderkunst. Met name Douwe van der Zweep heeft in deze jaren een aantal opvallend moderne kubistische landschappen geschilderd.

Surrealisme
Zoals bekend veranderde rond 1930 de stilistische voorkeur van Willem van Leusden en werd er binnen zijn Utrechtse tekenclubje, mede geïnspireerd door de jonge Jopie Moesman, meer en meer surrealistisch geschilderd. Het surrealisme is dan ook de kunststroming waar tegenwoordig het werk van Willem van Leusden vooral mee wordt geassocieerd. Maar deze associatie maken vooral de kunsthistorici. Voor de bevolking van Maarssen is Willem van Leusden nog steeds in de eerste plaats een locale schilder, waar veel oudere dorpsbewoners les van hebben gehad.

COPYRIGHT 2009 drs. Jaap Versteegh, alle rechten voorbehouden
Niets uit dit artikel, inclusief begeleidende illustraties, kan of mag gereproduceerd worden zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de auteurrechtelijke houder.