Bij een eerste blik op de schoolwandkaart van de provincie Noord-Holland (afb. 1) van W. Kloeke, 'Hoofd der Openbare School te Schagen', loopt de beschouwer het risico overvallen te worden door een gevoel van vervreemding. De bont gekleurde provincie wordt van alle kanten belaagd door gitzwarte zeeën, door lithografisch aangebrachte zwarte inkt. Als in een ruimtekaart van een buitenaards lichaam lijkt Noord-Holland te zweven in het niets, omgeven door zijn manen Onrust, Texel, Wieringen en Marken. Was dit schoolhoofd zo gewend te tekenen op zwarte schoolborden, dat hij ook op papier een zwarte ondergrond wenste te zien? In dit artikel wordt beschreven hoe de totstandkoming van deze kaart uit 1888 werd beïnvloed door drie nieuwe ontwikkelingen in de kartografie van de 19de eeuw.

 

De in de tweede helft van de 19de eeuw steeds meer toegepaste techniek van de kleurenlithografie bleek zeer geschikt te zijn voor het drukken van schoolwandkaarten. In recensies van deze kaarten in tijdschriften uit die periode komt men echter regelmatig kritische en verontruste geluiden tegen over het kleurgebruik in lithografisch gedrukte kaarten. Zo schreef een zekere H. van P. in een bespreking van de wandkaart van Limburg van Ver Straeten: "Het deed mij genoegen dat de kaart het oog niet beleedigt door stuitende kleuren, eene fout, die, als 't ware, ten spot van alle schoonheidsgevoel zich tot op den huidige dag op de meeste kaarten handhaafde." (H. van P., 1892). De secretaris van het 'Koninklijk Nederlandsch Aardrijkskundig Genootschap', Timmerman, maakte zich druk over de kleuren in de 'Schoolkaart van Europa' van Ten Have: "de rivieren zijn, evenals de meren, zwart gekleurd; de finsche meervlakte ziet er uit alsof er een inktpot over was uitgestort." (Timmerman, 1896). En ook de altijd even kritische schoolgeograaf Niermeyer was slecht te spreken over de Nederlandse schoolkaarten: "Het is toch een eerste eisch voor de school, dat het schoonheidsgevoel niet zoo zal worden gekwetst." Weliswaar kwamen de "gruwelijkheden van kleureffect" in de staatkundige schoolkaart van Nederland van Puls (eerste druk, 1849) bijna niet meer voor, maar "de donkere tint voor Java" in de 'Schoolkaart van Insulinde' van Schuiling "maakt een onaangenamen indruk". De "afzichtelijke" schoolkaart van Europa van Ten Have met zijn "lugubere zwart der meren" kreeg natuurlijk van Niermeyer weer een veeg uit de pan. Ook de bij De Erven J.J. Tijl verschenen 'Geologische Schoolkaart van het Koninkrijk der Nederlanden' van Kruyder, met een kleurkeuze verwant aan die van Kloeke's kaart, kreeg de volle laag: "veel te bont van kleur, te erger omdat hier de geheele zee glimmend zwart is" (Niermeyer, 1902). Dergelijke vermaningen zijn wellicht voor Kloeke's kaart van Noord-Holland uit 1888 te laat gekomen. Maar ook is mogelijk, dat de tijdschriften waarin deze kritische recensies verschenen, eenvoudig niet gelezen werden in het in een uithoek van het land gelegen Schagen.