In het verleden was het dragen van een ambtstenue voor veel beroepen meer een gebruik dan tegenwoordig. Ministers  droegen een uniform compleet met steek en boden waren veelal herkenbaar aan hun bodebus. In verschillende munthuizen ging de jongste leerling of gezel gekleed in een eigen pak: het muntgezellenkostuum. [1]

In het Huis Bergh te 's-Heerenberg bevindt zich een groepsportret van een muntmeester met zijn gezellen (afb. 1). Dit schilderij werd rond 1581 op paneel geschilderd. Het toont acht mannen, die opgesteld staan achter een tafel. Op de tafel liggen enkele muntstukken en staat geschreven: Des Coninc t Mustn tot Nimmegen ende Maestricht, daartoe des Graven van desa Berch ende der stat Zaltbommels Munten heb lek bedient. Ghij siet bier bij mijn geselles die moeten altut meth wlijt maer eerlick ende z'roem mauatwerck stellen. A° 1581.

Afb. 1 Portret van muntmeester Clemens van Eembrugge en zijn personeel
Anoniem, 1581. Foto : Museum Huis Bergh, 's-Heerenberg

Uit deze informatie valt te herleiden dat de hoofdpersoon op het schilderij muntmeester Clemens van Eembrugge (ca. 1538-1597?) is. De andere zeven personen zijn gezellen van hem. Clemens was de oudste zoon van Reinier van Eembrugge (ca. 1500-1558), muntmeester te Nijmegen. Na de dood van zijn vader, in 1558 namen Clemens en zijn moeder als erfgenamen het ambt provisioneel waar. In 1564 werd Clemens benoemd tot muntmeester in de Koninklijke Munt van Maastricht.  Hoe lang hij hier verbleef is niet bekend, maar hij diende hier in ieder geval tot 1565. In 1577 werd Clemens van Eembrugge door graaf Willem IV van den Bergh (1537-1586) aangesteld tot muntmeester van de heropende Munt in Hedel. Na een jaar raakte hij echter in ongenade bij zijn broodheer en vertrok hij naar het nabij gelegen Zaltbommel. Hij trad daar in dienst van Frederik van Bergh, een broer van Willem van Bergh, die partij had gekozen voor de Spanjaarden. Clemens voerde in Zaltbommel als muntmeester van 1579 tot 1581 de scepter over het stedelijk munthuis.

In 1583 trad Van Eernbrugge in contact met Willem van den Bergh over het hervatten van de Berghse Munt. Dit leidde ertoe dat hij in oktober 1584 voor de tweede keer als muntmeester bij Willem van Bergh in dienst kwam. Na het overlijden van de graaf in 1586, ging Clemens terug naar Zaltbommel, waar hij in 1597 voor het laatst in de archieven vermeld wordt. [2]
Het schilderij van Clemens van Eernbrugge en zijn personeel is ongesigneerd. De datering is gebaseerd op de verklarende tekst op de tafel: 1581. Mogelijk is het schilderij gemaakt ter gelegenheid van Van Eembrugge's eerste afscheid van de stadsrnunt van Zaltbommel. Dit artikel handelt niet over muntmeester Clemens van Eernbrugge maar over de uitdossing van een van de muntgezellen, de persoon geheel rechts op het schilderij. Hij doet wat betreft zijn kleding het meest denken aan een nar. Terwijl de overige mannen deftig gekleed gaan, draagt de jongste muntgezel een veelkleurig pak en een kap met bellen. Een dergelijk kostuum blijkt vaker binnen het muntbedrijf gedragen te zijn door de jongste muntgezel.

Afb. 2 Muntgezellenpak afkomstig van de Munt van Zellerfeld in het hertogdom Brunswijk, ca. 1663
Foto : Historisches Museum Hannover

Duitse voorbeelden
In Nederland zijn geen voorbeelden van een dergelijk muntgezellenkosruum bewaard gebleven. Het Historisch Museum am Hohen Ufer in Hannover, Duitsland, bezit een vrijwel compleet pak. [3] Dit pak (afb. 2) was eertijds eigendom van de Munt van Zellerfeld in het hertogdom Brunswijk. Net als het pak van de muntgezel op het schilderij in 's-Heerenbergh, betreft het een veelkleurig, narachtig tenue, van aan elkaar gezette stroken blauwe, gele, rode, groene, witte, grijze en zwarte stof. De bijbehorende kap in dezelfde kleuren als het pak, heeft twee ezelsoren. De rugzijde van het kostuum toont het, in zijde geborduurde, wapen van het huis Braunschweig zu Wolfenbiittel. Aan de hand van de beschadigingen van de stof is bepaald dat aan dit kostuum oorspronkelijk achttien zilveren bellen hebben gehangen.

Hiervan zijn nu nog negen bewaard gebleven. [4] De grootste ervan is gegraveerd met het hertogelijk wapen, dat van 1636 tot 1680 door het huis Liineburg (Celle) zu Hannover gevoerd werd. Mogelijk is deze bel destijds door de hertog aan de Munt geschonken. 'Twee andere bellen zijn met slingermotieven gegraveerd, terwijl de overige namen en jaartallen dragen. De namen zijn mogelijk van de muntgezellen die dit pak gedragen hebben en de jaartallen verwijzen in dat geval naar het jaar van hun beëediging. De bellen zijn gedateerd tussen 1663 en 1782.

Afb. 3 Glas-in-lood raam afkomstig van de Munt te Schaffhaussen, Zwitserland, Anoniem, 1565
Foto : Staatliche Museen zu Berlin, Munzkabinett

De kap met oren en bellen doet denken aan een narrenkap. Door de vorm en de kleur van het kostuum zal de jongste van de muntgezellen een opvallende verschijning zijn geweest. Waarom de muntgezel in een dergelijke uitdossing moest rondlopen is niet bekend. Het geluid van de bellen en de veelkleurigheid van het kostuum moesten waarschijnlijk de aandacht trekken en omstanders attenderen op de komst of aanwezigheid van degene die door de jongste muntgezel werd begeleid: de muntmeester. De oudst gedrukte bron waarin het dragen van een dergelijke uitrusting wordt beschreven, is een ordonnantie uit 1571 van keizer Maximiliaan II (1527-1576). Deze handelde over het muntwezen in het Duitse Rijk. Een van de bepalingen in de ordonnantie gebood dat een leerling aan een Duits munthuis gedurende zijn leertijd van vier jaar bij het verrichten van hun werkzaamheden een zotte kap (eine thörliche Kappe) diende te dragen. [5] Dit voorschrift bevestigde een bestaande situatie, aangezien in enkele Duitse munthuizen al eerder het muntgezellenpak werd gedragen. Uit archiefstukken blijkt dat bijvoorbeeld in Hannover het muntgezellenpak reeds in 1535 in gebruik was. Ook bestaan er van vóór 1571 voorstellingen waarop een muntgezel in vol ornaat staat afgebeeld. De oudst bekende is een aquarel in het Schwazer (Ettenhardes) Bergbuch uit 1556. [6] Deze is de eerste van een groot aantal afbeeldingen uit het Duitse cultuurgebied. Uit 1565 stamt een glas-in-lood raam van de muntmeester Wener Zenckgraff van de Munt in Schaffbausen, Zwitserland (afb. 3). Het raam geeft de werkzaamheden binnen het munthuis weer, waarbij op de negende scène een muntleerling met een narrenkap zichtbaar is. [7] Te zien is hoe hij de warmgestookte muntplaatjes uit de oven haalt. [8]

Ook op een gevelsteen uit 1572, die de Munt van Einden aan de Neutorstrafie sierde, zijn de activiteiten binnen deMunt uitgebeeld (afb. 4).

Afb. 4 Gevelsteen afkomstig van de Munt van Emden, Anoniem, 1572.
Foto: Ostfriesische Landcsmuscum, Einden
 

Vier  volwassen mannen zijn bezig met het slaan van munten. Te midden van deze lieden staat een duidelijk jonger persoon met een narrenkap op zijn hoofd. Hij schenkt drank in voor de aanwezigen.[9]

De werkzaamheden van muntmeester Hans Zieíiler in het Beierse Neumarkt zijn afgebeeld op een gouache uit 1625 in het liber amicorum van J.C. Wolff (?-?) (afb. 5). Wederom zijn het twee volwassen mannen die zich met het munten bezighouden. De jongere muntgezel gaat ook hier gekleed in een muntgezellenkostuum. De dracht van deze Beierse muntgezel is als vanzelfsprekend in de Beierse kleuren, blauw en wit. Opmerkelijk is (lat de muntgezel, evenals in het geval van Emden, bezig is de aanwezige volwassenen te voorzien van drank en eten. [10] Ook een achttiende-eeuwse gravure van Fehlingh (1683-1753) toont muntgezellen in een muntgezellenpak. De afgebeelde personen maken deel uit van een defilé ter ere van het huwelijk tussen keurprins Friedrich August en Maria Josepha van Oostenrijk in 1719. [11]

Het gebruik van het muntgezellenpak blijkt niet enkel uit afbeeldingen waarop het wordt aangetroffen, maar ook uit schriftelijke bronnen. Bekend is onder meer dat het muntgezellen-kostuum ook gedragen werd in de munthuizen te Gittingen (1572), Bremen (1610) en Braunschweig (1620). [12] Concluderend kan worden gesteld dat vanaf de zestiende tot in de achttiende eeuw het muntgezellenkostuum binnen het Duitse cultuurgebied regelmatig wordt aangetroffen.

Afb. 5 Gouache voorstellende de muntwerkzaamheden aan de Munt van Beieren, J.C. Wolff(?-?), 1625
Foto: Historisches Museum Hannover