Achtergrond
Filigrein, … graan, o., (>Fr. filigrane) fijn zilver- of goudwerk, vooral vervaardigd uit koordvormig gedraaid en daarna geplet zilverdraad, waaruit krul- of lofwerk en arabesken enz. gebogen worden, meestal om een knoop als middelpunt. (Van Dale, 13de editie)

De techniek
Van oudsher stralen edelmetalen – goud en zilver – macht en prestige uit. Van edelmetalen werden sieraden gemaakt en andere bijzondere voorwerpen. Ze werden gebruikt voor plechtigheden, ceremoniën en andere rituelen. Goud en zilver lieten zien dat je tot een bepaalde kring in de samenleving behoorde en dat je voldeed aan de daar geldende normen en waarden.
 
Door het lage smeltpunt en een grote mate van elasticiteit zijn goud en zilver uitstekend te bewerken. Eén techniek heeft binnen de verschillende methoden altijd apart gestaan. Een techniek waarbij zeer zuiver edelmetaal wordt gebruikt dat wordt opgerekt tot zeer fijne draden. Zo kan van één gram zilver honderden meters draad worden getrokken. Met deze draden worden middels een ingenieus vlechtwerk, bijna transparante voorwerpen gemaakt. Deze eeuwenoude techniek wordt filigrein genoemd (samengesteld uit het Latijnse woord filum, draad, en granum, korrel).

Detail: Onderzetter in de vorm van een boomblad, behorende bij objectnummer 3, China, jaren 1740-1750, zilver, filigrein, verguldsel
Staatsmuseum de Hermitage, St.-Petersburg

Productie
Filigrein raakte al in de antieke wereld in zwang en wijd verspreid. Zo zijn voorwerpen bekend uit het tweede millennium v. Chr. uit Egypte, Kreta en Griekenland. De Hermitage Amsterdam toonde in het voorjaar van 2004 prachtige voorbeelden hiervan in de tentoonstelling ‘Grieks Goud’. Door de vele veroveringen en handelscontacten vinden we de filigreinproducten terug in tal van andere  regio’s en landen, zoals in het Verre Oosten, het Arabische Oosten, Italië en Rusland. In de 16de en 17de eeuw wordt de techniek toegepast in bijna alle landen in Europa en Azië.

Historische gebeurtenissen waren vaak de aanleiding voor de uitwisseling van ervaring en het overnemen van methoden en stilistische details. Zo namen de joodse edelsmeden hun techniek met zich mee toen zij verbannen werden uit Spanje. Dit gold ook voor de hugenoten in 17de-eeuws Frankrijk. Zij verspreidden zich over Europa, waar ze hun eigen bekende filigreintechniek combineerden met plaatselijke stilistische vormen. Ook de grote geografische ontdekkingen van de 16de en 17de eeuw speelden een belangrijke rol in het tot stand komen van een universele stijl in filigrein. Met name de Aziatische contacten, onder meer door de oprichting van de VOC, zouden van grote invloed blijken op de verdere ontwikkeling van de techniek van filigrein.

Stel reukvazen, India, Goa (?), tweede helft 17de eeuw
zilver, filigrein, hoogte 21 cm; lengte langs de schouders 14 cm; diameter basis 9 cm
Staatsmuseum de Hermitage, St.-Petersburg

Verspreiding
De belangrijkste filigreincentra waren te vinden in China, zoals in Guangzhou (Kanton). Dat is ook duidelijk te zien in de grote hoeveelheden objecten van Chinese afkomst in de huidige collecties. Voor Europeanen was filigrein uit China exotisch en virtuoos. Bovendien was het werk van een meester uit China goedkoper, zodat in de loop van de 17de eeuw vele objecten, zoals sieraden, in het Oosten werden besteld. Bestellingen werden uitgevoerd op basis van ontwerpen of meegebrachte voorbeelden. Daarnaast werden er omschrijvingen en deelontwerpen gezonden. Veel van de filigreinvoorwerpen die een Europese stijl hebben, zijn dus door oosterse kunstenaars gemaakt. Waar en wanneer het filigrein is gemaakt, blijft een ingewikkelde zaak. De internationale vormentaal, de afwezigheid van waarmerken en het gebrek aan informatie zijn de oorzaak dat veel toeschrijvingen aan een bepaald productiecentrum discutabel zijn.

Vanuit China kwamen de kostbare voorwerpen terecht in de landen die in de 16de en 17de eeuw met China handelden: Portugal, Spanje, Nederland en Engeland. Ook in India ontstonden productiecentra. Zo brachten Portugese schepen een hele stroom van exportproducten en exotische waren daarvandaan naar Europa. Deze rariteiten, besteld door kloosters en vorstenhuizen, werden via de Coromandelkust van India (het huidige Madras) en de Portugese kolonie Goa naar Europa geëxporteerd. Andersom brachten de Europese schepen ook Portugees filigrein, dat diende als voorbeeld voor de lokale edelsmeden, naar India. Zo werden bijvoorbeeld in Goa de inrichtingen voor Portugese kerken gemaakt.

Detail: Stel reukvazen, India, Goa (?), tweede helft 17de eeuw
zilver, filigrein, hoogte 21 cm; lengte langs de schouders 14 cm; diameter basis 9 cm
Staatsmuseum de Hermitage, St.-Petersburg

In de 17de eeuw werd de Kantonese markt beheerst door Engelse en Nederlandse handelslieden. Zij brachten de exotische waren via een aantal tussenstops naar de Europese hoven, waar de belangstelling voor filigrein groot was. Zo had  Zonnekoning Lodewijk XIV in zijn Versailles bijna 900 voorwerpen van goud- en zilverfiligrein uitgestald. Ook de vorstenhuizen van Spanje, Engeland en Duitsland waren gretige afnemers.