We hebben niet zómaar de krenten uit de pap, we hebben de ‘lékkerste krenten’ uit de pap. Aansluitend op de tentoonstelling van het werk van Gerard ter Borch in de Verenigde Staten exposeert het Rijksmuseum deze zomer [2005] twintig schilderijen van de 17de-eeuwse meester. Deze uitgelezen selectie uit de Amerikaanse expositie, waarin het Rijks participeert, toont alle aspecten van Ter Borchs werk in een notendop. ‘Je weet in één keer wie Ter Borch is’, vertelt Arie Wallert, die de tentoonstelling in de Philipsvleugel heeft voorbereid.


Gerard ter Borch
Helena van der Schalke, ca. 1648
Olieverf op paneel, 34 x 28,5 cm
Rijksmuseum Amsterdam

‘Tja, zo’n Amerikaanse recensie: “Ter Borch is beter dan Vermeer”.’ Wallert, met Ter Borch-catalogus op schoot, kan er smakelijk om lachen. ‘Maar misschien is het in sommige opzichten wel een beetje zo. Vermeer had ook zijn zwakheden en sommige werken van Ter Borch zijn echt fe-no-me-naal.’ Ter Borch was een van de belangrijkste schilders uit de 17de eeuw en vergaarde roem met zijn verstilde genretaferelen – waardoor Vermeer zich liet beïnvloeden – en virtuoze stofuitdrukking. Zijn satijn is met liefdevolle aandacht op doek gezet en nog steeds van een ongeëvenaarde kwaliteit.

Gerard ter Borch
Bezoek van de minnaar, ca. 1658
Olieverf op doek, 80 x 75 cm
National Gallery of Art, Washington, Andrew W. Mellon Collection

Wallert wijst naar een schilderij waarop een vrouw in satijnen jurk en glas aan de lippen bedachtzaam voor zich uit kijkt. In haar hand houdt ze een brief. ‘Dit behoort tot het soort schilderijen waarop mensen brieven krijgen over afgewezen liefdes. Er gaat van alles mis.’ Wallert had ‘Drinkende vrouw met brief’ graag willen hebben voor de tentoonstelling. Maar het Rijks heeft een eigen ‘melancholieke brief’ in huis: een terneergeslagen  Gesina – Ter Borchs zuster – in boerendracht. ‘Daarmee is dat onderdeel van Ter Borchs werk dus al vertegenwoordigd. Van het kijken naar al die schilderijen word je zó ontzettend hebberig. Voordat je het weet neem je de hele Amerikaanse tentoonstelling over en daarvoor ontbreekt ons nu de ruimte.’  

Gerard ter Borch
De koestal, ca. 1653/1654
Olieverf op paneel, 47,5 x 50,2 cm
The J. Paul Getty Museum, Los Angeles

De verbouwing van het Rijks dwong tot het maken van keuzes – voor de tentoonstelling is één zaal in de Philipsvleugel beschikbaar. ‘Zo’n geconcentreerde selectie heeft ook iets heel moois. Met heel grote tentoonstellingen is het soms toch zo dat mensen het allemaal als een berg over zich heen krijgen. Wij hebben er nu al het lekkers uitgekozen, het meest karakteristieke. Je weet in een paar rake klappen precies hoe het zit met Ter Borch.’ Gerard ter Borch (1617-1681) woonde en werkte het grootste deel van zijn leven in Zwolle en Deventer, ver weg van steden als Amsterdam, Haarlem, Delft, Leiden en Rotterdam waar het artistieke leven zich in de 17de eeuw vooral afspeelde. Toch wist hij een indrukwekkend netwerk op te bouwen en maakte hij op tijdgenoten onder meer indruk met zijn gracieuze portretten waarop hij zelfs onbehouwen types een elegantie wist mee te geven die ze van nature niet hadden. Door de veelal kale achtergrond eisen de geportretteerden alle aandacht op. Wallert bladert door de catalogus en toot een portret van een zelfvoldane man  met onderkin en strikken en franjes op kleding en schoenen. ‘Kijk zo’n man nou’, lacht hij. ‘Fantástisch! En dan heeft hij ook nog dit soort kleren aan. Volgens mij heeft Ter Borch er vreselijk veel pret aan gehad om dit te schilderen.’ Kunsthistorici menen dat Ter Borch zijn wijze van portretteren van de Spaanse schilder Velásquez heeft afgekeken. Volgens Wallert is daar wel iets voor te zeggen – Ter Borch is tenslotte in Spanje geweest – maar toch denkt hij dat de schilder een ander voorbeeld heeft gehad: Anthony van Dyck.

Gerard ter Borch
Dame die een brief verzegelt, ca. 1659
Olieverf op doek 56,5 x 43,8 cm
Privécollectie, New York