Twee recente studies, een kunsthistorische en een literatuur-historische, maken het zinvol om bij de vraag naar de neerslag van doperse denkbeelden in de Nederlandse schilderkunst van de 17de eeuw de blik te richten op een genre waarvan men met licht zou vei wachten er een weerklank aan te treffen van wat voor religieuze denkbeelden dan ook ' Dit genre, het geschilderde Hollandse landschap, IS traditioneel door historici geroemd om zijn vei bluffend realistische weergave van de zichtbare werkelijkheid Voor zover men de landschapsvoorstelling een "inhoud" of "betekenis" toekent, vereenzelvigt men die met het realisme van de voorstelling zelf en met de esthetische natuurbeleving van de schilder die hierin besloten ligt De voorstelling appelleert dan ook met zozeer aan de analytische scherpzinnigheid van de beschouwer, als wel aan zijn vermogen tot esthetische empathie tot invoeling in de landschapservaring van de kunstenaar 

Onlangs echter heeft Bruyn, in navolging van de Duitse kunsthistoricus Raupp, hiertegen ingebracht dat de uiterlijke vorm van het 17de eeuwse Hollandse landschap - zeker daar waar het het individuele detail betreft - weliswaar geënt is op de perceptie van de visuele werkelijkheid, maar dat de onderwerps- en motiefkeuze van de voorstelling in haar geheel met door de esthetische natuurbeleving van de kunstenaar is bepaald. Volgens Bruyn voegt de inhoudelijke structuur van het landschap zich naar een iconografisch programma dat wel degelijk een verstandelijke receptiewijze bij de beschouwer veronderstelt Naar zijn opvatting - en dit is in principe een categorische claim voor heel het genre - is het grondthema van het 17de-eeuwse Hollandse landschap de vergankelijkheid van het aardse bestaan waaraan de mens zich slechts kan ontworstelen door tijdens zijn pelgrimage door het leven het moeilijke, smalle levenspad te volgen dat hem zal brengen naar het hemelse koninklijk Gods Het thema van de levensreis of levenspelgrimage omvat  daarmee de tegenstelling tussen enerzijds de voosheid en zondigheid van het aardse bestaan en de beslommeringen van de werelds levende mens, en anderzijds de oriëntatie van de godsgetrouwe op het ware en bestendige levenskapitaal in het hiernamaals. Met het uitdragen van de levensles die besloten ligt in deze mede op bijbelse bronnen teruggaande beeldspraak (o.a. Matth. 7:13-14), komt het landschap in de buurt van de preek. Bruyn benadrukt dan ook dat hier sprake is van een thematiek die vooral via de kansel moet zijn verbreid. Dwars door de verschillende denominaties heen, zo betoogt hij, heeft de allegorie van de levenspelgrimage langs deze weg weerklank gevonden bij allerlei piëtistische en spiritualistische stromingen in de 17de eeuw - de populariteit voortzettend die deze allegorie in de laat-middeleeuwse leekvroomheid heeft gehad.

Waar literaire teksten in de 17de eeuw over het algemeen karig zijn met het hanteren van deze allegorie, zoekt Bruyn het bij de bewijsvoering van zijn schriftuurlijke lezing van het Hollandse landschap vooral in de iconografische tradities van individuele motieven en antithetische motievenparen in het landschap zelf. De tegenstelling tussen de vergankelijkheid van het aardse bestaan en het eeuwige leven als doel van de levenspelgrimage ziet hij bijvoorbeeld verbeeld door vervallen landerijen, boeren-hutten en herbergen enerzijds, en een bidkapel of een kerktoren anderzijds, zoals te zien op respectievelijk voor- en achtergronden in landschappen van bijvoorbeeld Jacques de Gheyn, Abraham Bloemaert, Jan van Goyen en Rembrandt uit de eerste decennia van de 17de eeuw. In landschappen van Jacob van Ruisdael uit de tweede helft van de eeuw heeft deze tegenstelling de symbolische gedaante van wilde bosschages met een waterval, een kale boomstronk of omgevallen boomstam op het voorste plan, en gecultiveerde landstreken met een stad, een kerk of een burcht in het verschiet, of op een hoge rotspartij (fig. 5-6). Het feit dat dergelijke motiefparen in het werk van verschillende kunstenaars gedurende de hele 17de eeuw telkens terugkeren - waarbij de uiterlijke gedaante van deze motieven sterk varieert - beschouwt Bruyn als een van de voornaamste indicaties voor de juistheid van zijn lezing. Daarnaast betrekt hij bij zijn uitleg ook een beperkt repertoire van individuele motieven die bij herhaling voorkomen. Bornen, rivieren en ruines staan in deze visie voor de vergankelijkheid van al het aardse leven, terwijl herbergen bij uitstek zinnebeelden van wereldse verlokkingen zijn. Een brug daarentegen moet in bono worden uitgelegd: als een onderdeel van de weg ten leven. Ook de stoffage van menselijke figuren, die er volgens de traditionele esthetische benadering van het landschap slechts toe dient om het primaat van de landschappelijke natuur te onderstrepen, krijgt in deze nieuwe interpretatie een herwaardering. Wandelaars en reizigers, of zij nu gehuld zijn in 17de-eeuwse kledij, dan wel bijbelse figuren verbeelden, zoals de H. Familie op hun vlucht naar Egypte, de Emmausgangers of de Barmhartige Samantaan, hebben hun tegenhangers in jagers, vissers, rovers, Zigeuners, kroeglopers en dagjesmensen die uitspanningen bezoeken. Dezen exemplifieren de ware levens-pelgrim, genen de wereldse zondaar.

Lees Volledig Artikel >>

COPYRIGHT 1990 Prof. dr. R. L. Falkenburg , alle rechten voorbehouden
Niets uit dit artikel, inclusief begeleidende illustraties, kan of mag gereproduceerd worden zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de auteurrechtelijke houder.