door Ruben Aardewerk

Kasteel Duivenvoorde te Voorschoten is ieder jaar, van april tot en met september toegankelijk voor het publiek. Tevens wordt ieder jaar een kleine tentoonstelling georganiseerd van voorwerpen uit de eigen collectie. Dit jaar worden zeventiende- en achttiende-eeuwse `drinkglazen' geexposeerd, onder het thema 'Ons Vrolijk Buytenleven'. De radgravures op twee glazen herinneren aan dit buitenleven op het landgoed Duivenvoorde.

De collectie van kasteel Duivenvoorde
De oorsprong van Kasteel Duivenvoorde ligt in de middeleeuwen, maar het gebouw dankt zijn huidige vorm aan verbouwingen in 1631 en 1717 [1] (afb. 1). Duivenvoorde werd vanaf de dertiende eeuw tot in de achttiende eeuw bewoond door de familie Van Wassenaer van Duvenvoirde waarna het door vererving via de vrouwelijke lijn in bezit van verschillende geslachten kwam. Achtereenvolgens woonden er de families Torck, Van Neukirchen genaamd Nyvenheim, Steengracht en Schimmelpenninck van der Oye. [2]

1. Kasteel Duivenvoorde te Voorschoten.

In 1960 werd het kasteel door de toenmalige bewoonster, jonkvrouwe Ludolphine Henriette, barones Schimmelpenninck van der Oye, in een stichting ondergebracht, met het doel huis en inboedel voor het nageslacht te bewaren. leder vertrek in het kasteel heeft een eigen stijl en is ingericht zoals het bewoond werd. Een rond¬leiding door het kasteel voert langs onder andere de bibliotheek in empire-stijl, een kabinet met goudleerbehang, de `Turkse Kamer' met sitsen wandbespanning, een compleet ingerichte mangelkamer en eindigt in de imposante Marotzaal. Verder bevindt zich in Duivenvoorde een unieke collectie familieportretten, zilver, meubels, glas, Delfts aardewerk en Chinees, Japans en Europees porselein.

2. Duimenglas, 1650-1700. Waldglas, hoogte 27,6 cm. Kasteel Duivenvoorde te Voorschoten.

De familie Steengracht
De herkomst van de collectie is niet meer met zekerheid vast te stellen. De meeste glazen zullen in de loop van de negentiende eeuw door de familie Steengracht zijn verworven en gebruikt. In 1830 huwde de erfgename van Duivenvoorde, Henriette Jeanne Christine barones van Neukirchen genaamd Nyvenheim (1807-49), de zeer gefortuneerde Zeeuw Jhr. Nicolaas Johan Steengracht (1806-66). [3] De Steengrachten hebben in de loop van de negentiende eeuw het huis en de tuinen naar de smaak van die tijd ingericht. Zij hebben het huis gemeubileerd met wat zij bijeenbrachten, kochten, verzamelden of door vererving verkregen. Hun familiebezit heeft de plaats ingenomen van het meubilair dat in 1793, met uitzondering van de portretten van de Van Wassenaers, verkocht was.[4] Men kan er dus van uit gaan dat de inboedel op kasteel Duivenvoorde van de Steengrachten afkomstig is. Ook het huidige park in landschapsstijl dateert uit hun tijd. Het werd omstreeks 1844 aangelegd. J.D. Zocher Jr. leverde mogelijk het ontwerp. [5]

De glascollectie
De glascollectie bestaat uit glaswerk daterend uit de zeventiende tot en met de twintigste eeuw. [6] De meeste glazen zijn tijdens de vaste opstelling te vinden in de porseleinkamer en in het achttiende-eeuwse cederhouten porseleinkabinet dat zich in de eetkamer bevindt. Dit kabinet in de eetkamer bevat typerende exemplaren van het `Waldglas' zoals diverse zeventiende- en achttiende-eeuwse roemers en een duimenglas (afb. 2). Fraaie voorbeelden van het zeventiende-eeuwse fawn de Venise glas zijn een klein schenkkarafje met opgelegde verticale draden, een kannetje op de hals voorzien van een blauwe opgelegde glasdraad (afb. 3) en een zeer dun geblazen wijnglas met twee holle knopen. [7]

3. Kannetje, 1650-75. Fawn de Venise glas, hoogte 11,5 cm. Kasteel Duivenvoorde te Voorschoten. 

In de vitrinekasten tussen de ramen van de porseleinkamer staat een aantal glazen en bokalen voorzien van radgravures die aspecten uit het leven in de achttiende eeuw illustreren. Hierbij zijn twee drinkglazen die in verband zijn te brengen met het buitenleven in en om het kasteel en de landerijen. De twee kelkglazen zijn vervaardigd van loodglas. [8] Ze zijn op de cuppa met het rad gegraveerd. Een van de glazen draagt het randschrift 'Ons Vrolijk Buytenleven' (afb. 4) terwijl het tweede kelkglas is voorzien van de spreuk `Schrik van Hartdraven Vort, Dat Gaat Uw Vorbey' (afb. 7). Beide glazen kunnen omstreeks 1740-60 gedateerd worden. Loodglas was een zwaar soort, absoluut helder glas, dat niet gemakkelijk brak, een zacht oppervlak had en daardoor zeer geschikt was voor gravuredecoratie. Dit Engelse loodglas veroverde omstreeks 1700 al snel de markt en er was op het Europese continent geen glashut of men probeerde er de kwaliteit van het Engelse glas te evenaren. Met de opkomst van het loodglas veranderden de kelkglazen van vorm. De kelk werd kleiner, en de stam werd zwaarder uitgevoerd met balusters, knopen en schijven. Geheel naar Engels voorbeeld werden in Europa kelkglazen geblazen met een slanke, eenvoudige balusterstam, waarin kleine gedraaide luchtbelletj es of traantj es waren gestoken. Omstreeks 1750-60 verschenen witte of gekleurde filigraindraden in de stam (opaque twists), zoals te zien bij het Buytenleven glas. Dergelijke glazen werden na 1736 alleen nog in 's-Hertogenbosch vervaardigd of in grote glasblazerijen zoals die er waren in Namen en Luik. [9]

Het is niet met zekerheid te zeggen waar de twee glazen van Duivenvoorde vervaardigd zijn. Dit geldt ook voor de gravering. De glazen zijn niet gesigneerd en kunnen ook niet op grond van stilistische kenmerken worden toegeschreven aan bepaalde graveurs. [10]

4. Kelkglas met radgravure `Ons Vrolijk Buytenleven', 1750-60. Loodglas, hoogte 18,6 cm. Kasteel Duivenvoorde te Voorschoten.