Door Ger Luijten, hoofd Rijksprentenkabinet - Het is vele jaren werk geweest voor samensteller Peter Fuhring maar nu is hij er dan, de bestandscatalogus van de 17de-eeuwse ornamentprenten in het Rijksmuseum: drie dikke delen, 1600 bladzijden, met beschrijvingen van 13.000 prenten en zo’n 1000 afbeeldingen. Alle domeinen van het ornament zijn vertegenwoordigd: decoratieve ontwerpen, toegepaste kunst, meubels, architectuur, tuinen, feestelijke optochten en vuurwerk, theaterdecors, kalligrafie en schrijfvoorbeelden uit tal van productiecentra in Europa.


Nicolaes de Bruyn naar
Jaques Savery,
uitgegeven door Assuerus Londerseel
Bloemstilleven, ca. 1605
Gravure, 580 x 390 mm
Aankoop F.G. Waller Fonds

Ornamentprenten werden sinds de uitvinding van de prentkunst gemaakt als voorbeeld of houvast voor handwerkslieden, kunstenaars en opdrachtgevers. Dankzij de brede verspreiding konden kunstenaars in heel Europa zich op de hoogte stellen van nieuwe ontwerpen die op grote schaal werden gekopieerd en toegepast. Vele waren bedoeld om aan de muur te worden gehangen, al dan niet ingelijst of op een bordje geplakt. Maar de prenten werden ook verzameld door liefhebbers en opgenomen in grafiekcollecties en bibliotheken. Ze werden gewaardeerd als uitingen van inventiviteit en artistieke scheppingskracht en als zodanig waren ze onderdeel van encyclopedisch georiënteerde prentverzamelingen, doorgaans op naam van de ontwerper. De collectie van P.C. Baron van Leyden (1717-1788), die de basis vormt van het Rijksprentenkabinet, was al goed voorzien van ornamentprenten en tot de dag van vandaag wordt op het door hem gelegde fundament voortgebouwd. De publicatie van de 17de-eeuwse ornamentcollectie van het museum is een belangrijk moment voor de studie van dit type grafiek. Onderzoekers en liefhebbers zullen stellig hun voordeel doen met deze boeken, waarin tal van prenten zijn opgenomen die nooit eerder zijn gecatalogiseerd of afgebeeld. Echter, het verschijnen van dit standaardwerk betekent niet het einde van het verzamelen van ornamentprenten in het Rijksmuseum: met trots worden hier enkele recente aanwinsten gepresenteerd. Het zijn zonder uitzondering grote zeldzaamheden die zijn verworven na voltooiing van het manuscript voor de catalogus. De financiële steun van het F.G. Waller Fonds was voor die aankopen onmisbaar.

Zeer zeldzame prenten
Doordat ornamentprenten in werkplaatsen van ambachtslieden verbruikt werden, is vaak maar een klein gedeelte van de oorspronkelijke oplage bewaard gebleven. Bladen die bedoeld waren om aan de wand te figureren, hebben nauwelijks kans om te overleven. Alleen als de bewaarzucht van een eigenaar overheerste en hij ze in een album stopte, zijn afdrukken tot ons gekomen. Een voorbeeld daarvan is de serie van zes vazen met bloemen die door Johann Theodor de Bry (1561-1623) werd gegraveerd naar tekeningen of schilderijen van de stillevenschilder Jacob de Kempener (1560-1612). De reeks met de titel Polyptoton de Flore (de veranderlijkheid der bloemen) moet in de jaren ’90 van de 16de eeuw in Frankfurt, waar beide meesters toen gevestigd waren, zijn ontstaan. Het zijn ware prototypen van het genre: de prenten werden nageschilderd en ze zijn zeker tien keer door graveurs over heel Europa in het koper gesneden, met inbegrip van de teksten, die gaan over de eigenschappen van bloemen met de nadruk op hun vergankelijkheid. Een prentenkabinet prijst zich al gelukkig als het één van de zes bladen kan tonen. En ook het Rijksprentenkabinet moest zich tot nu tevreden stellen met één exemplaar – met gebruikssporen – dat in 1908 werd aangekocht. De vreugde was dan ook groot toen dit jaar een complete set kon worden verworven afkomstig uit een prentalbum dat ca. 1600 werd gebonden in opdracht van een Franse verzamelaar. Het album bleef intact tot 2003, toen een handelaar in Parijs ertoe over ging het uit elkaar te halen en de inhoud, meest prentreeksen naar ontwerpen van maniëristische kunstenaars als Hendrick Goltzius en Jacques de Gheyn, gescheiden te verkopen. Als gevolg van de manier van bewaren zijn de prenten zeldzaam fris gebleven. Bovendien laten ze iets zien dat op de andere afdrukken van de bloemvazen veel minder in het oog springt: ze zijn afgedrukt met een zachtgrijze plaattoon die voor een verhoogd atmosferisch effect zorgt. De voorstellingen zijn alles zes voorzien van een voorgedrukte ornamentlijst waarlangs het papier kon worden afgeknipt om de prenten als een schilderij te kunnen ophangen. Vaak zal er een kleurder aan te pas zijn gekomen om er een bont geheel van te maken. De nieuw verworven afdrukken hebben brede marges en zijn nooit afgeknipt. Ze vertonen bovenin twee prikgaatjes waar een touwtje door heeft gezeten, waarmee ze bij elkaar werden gehouden voordat ze in het album werden opgeborgen. Wat bleek bij het uitspreiden van de bladen is dat er een ritme zit in de genummerde reeks, doordat de pied de stals waarop de vazen staan,op een perspectivisch verdwijnpunt zijn georiënteerd. De vazen zullen in menig interieur als zestal op een rij hebben gehangen wat een groots effect geeft, een effect dat nu in Amsterdam, als nergens anders in de wereld, kan worden gereconstrueerd.