Achtergrond
Drie gebeurtenissen in de 4de eeuw n.Chr. hadden een bepalende invloed op de loop van de wereldgeschiedenis. Vanaf 313 mochten christenen in het rijk van Constantijn de Grote (306–337) hun geloof vrij praktiseren. Dertien jaar later, in 327, vond zijn moeder Helena het ‘Ware Kruis’ op de berg Golgotha. In 330 ten slotte vestigde keizer Constantijn het centrum van zijn enorme rijk in een nieuwe stad aan de Bosporus: Constantinopel. In 395 werd dit Romeinse Rijk in tweeën gedeeld. Het oostelijke gedeelte, dat zich in zijn grootste bloeiperiode zou uitstrekken over gedeeltes van Europa, Azië en Afrika, werd bekend als Byzantium. Elf eeuwen lang, tussen het eind van de 4de eeuw en 1453, was Byzantium het centrum van de wereld én een brug tussen Oost en West. Het rijk absorbeerde het beste van andere en eerdere culturen: de magnifieke luxe van het Oosten, de wijsheid van oude beschavingen, de perfectie van de Grieken, het individualisme van de Romeinen en de moed van de ‘Barbaren’. Zo ontstond die grote Byzantijnse cultuur die zijn weerga niet kende.

Kruisreliek, Rond 1860, atelier van Theodor Verthovtsev, St.-Petersburg
Zilver, goud, verguld, gehamerd, gegoten, smaragden, robijnen, gegraveerd. 44,8 x 40,6 cm
Staatsmuseum de Hermitage, St.-Petersburg

De stuwende kracht achter de Byzantijnse cultuur was het christendom. Alles werd uit de kast getrokken om de glorie van de Schepper te vieren: imposante kerkgebouwen, schitterende muurschilderingen, overdadige voorwerpen gemaakt van goud, email, zilver, kostbare stenen en ook beschilderde iconen. Tijdens de liturgie klonk de mooiste muziek en werden de kerken verlicht door honderden kandelaars en icoonlampen, terwijl een zoete geur van wierook en parfum in de lucht hing. Niet voor niets roemde een Russische ambassadeur de diensten in de Hagia Sophia in Constantinopel: ‘de engelen dalen neer uit de hemel en leiden de dienst naast de priesters’.

De theologische strijd tussen de paus van Rome en de Byzantijnse patriarch van Constantinopel leidde tot het schisma in 1054: de westerse rooms-katholieke kerk met Rome als hoofdstad scheidde zich af van de oosterse ‘Byzantijnse’ orthodoxe kerk met Constantinopel als centrum. In 1453 werd Constantinopel veroverd door de islamitische Ottomanen (Turken) en daarmee kwam het Byzantijnse rijk ten val. Constantinopel werd hernoemd tot Istanbul.

Icoon van de Doop van Christus (Theophanie of Verschijning van God), 18de eeuw
anonieme Griekse of Slavische meester in Jeruzalem. Vissenschedel, gesso, gemengde techniek, vernis, 31,8 x 17 x 8,4 cm
Staatsmuseum de Hermitage, St.-Petersburg

Op weg naar het Heilige Land
Het Heilige Land heeft altijd de belangstelling van christenen gehad, het was immers het toneel van alle gebeurtenissen van het Oude en Nieuwe Testament. De eerste hausse van pelgrimages naar het Heilige Land begon na de ontdekking van het ‘Ware Kruis’ door de heilige Helena, de moeder van Constantijn. Deze vondst en de identificatie van belangrijke bijbelse locaties in Jeruzalem en Palestina leidden daar tot een golf van bouwactiviteiten. De imposante kerken met hun mozaïeken en ornamenten van zilver en goud betoverden de eerste pelgrims. Deze eerste bloeiperiode werd ruw onderbroken door de verovering van Jeruzalem in 614 door de Arabieren. De daaropvolgende eeuwen ging het Heilige Land gebukt onder een wisseling van machthebbers. De pelgrims uit Byzantium en westelijk Europa lieten zich niet uit het veld slaan en bleven het land bezoeken. Dit veranderde in het begin van de 9de eeuw: lastig gevallen door islamitische groepen kregen de christenen het steeds moeilijker en vele heilige plaatsen en gebouwen werden verwoest. In de 11de eeuw veroverden de Turken Palestina. Dit vormde de aanleiding tot de kruistochten, die tot doel hadden Jeruzalem te bevrijden van de islamitische overheersers. Na de kruistochten bleef Palestina een land waar vele geloven vochten om hun heilige plaatsen: joden, orthodoxe christenen zoals de Grieken, Kopten, Syriërs, Armeniërs en ten slotte de rooms-katholieke christenen: allemaal vormden ze kleine gemeenschappen en probeerden ze de heilige plaatsen en voorwerpen voor zichzelf te bewaren. Aan deze instabiele situatie kwam pas een einde toen er in de 19de eeuw een overeenkomst werd opgesteld die voorzag in een erkenning van de rechten van alle geloofsrichtingen in Jeruzalem.

Deze korte historische schets toont het rijke maar complexe lot van het Heilige Land. De smeltkroes van volkeren, geloven en tradities leverde een unieke beeldtaal op die wij nu kennen als de kunst van het Heilige Land.

Rozenkrans met ovale afbeelding van de Annunciatie, 19de eeuw, Palestina. Parelmoer, gesneden, metaal. Lengte 154,0 cm
Staatsmuseum de Hermitage, St.-Petersburg