In 1899 veroorzaakte een eigenwijze Amsterdamse onderwijzer, Roelf Noordhoff, een kleine sensatie in de aardrijkskundige onderwijswereld. Zijn twaalf schoolwandkaarten van de landen van Europa waren ontworpen op grond van pedagogische beginselen en vertoonden een ongekend sterk sprekende reliëfweergave. In schril contrast met de vele juichende recensies en het aanvankelijke commerciële succes van de wandkaarten stond echter de bijtende kritiek van een van de eerste wetenschappelijk geschoolde cartografen, Hermann Haack. De opvattingen van de pedagoog Noordhoff en de cartograaf Haack bleken ruim honderd jaar geleden onoverbrugbaar.

Landschapschilders, -tekenaars en -fotografen weten dat het niet eenvoudig is om de driedimensionale wereld sprekend weer te geven in een tweedimensionaal vlak. Ook voor cartografen was dit een van de grootste problemen van hun vakgebied. En dat is eigenlijk nog steeds zo, ondanks het feit dat de ideeën over reliëfweergave door het vele cartografisch onderzoek in de 19de en vooral in de 20ste eeuw al voor een groot deel zijn uitgekristalliseerd. In het standaardwerk Kartographische Geländedarstellung van de niet geheel toevallig uit Zwitserland afkomstige Eduard Imhof zijn deze ideeën in 1965 uitgebreid en helder samengevat. Alleen al de talrijke illustraties in dit boek maken duidelijk dat er veel kennis is vergaard over bijvoorbeeld de keuze en plaatsing van hoogtecijfers, over hoogtelijnen en een geschikt hoogteverschil tussen twee hoogtelijnen, over de mogelijkheden om met streepjes (schrapjes) hellingen weer te geven, over de verschillende methoden van het simuleren van schaduweffecten, over de talrijke gebruikte kleurenreeksen om hoogtezones aan te duiden, en, ten slotte, over het succesvol combineren van deze reliëfweergavemethoden.

DIE ONMOGELIJKE BERGTEEKENING

De ontwerpers van schoolkaarten moesten het rond 1900 echter nog zonder dergelijke standaardwerken stellen. De verwarring over het weergeven van het reliëf op natuurkundige schoolkaarten was dan ook groot. De wetenschappelijke cartografie stond in de kinderschoenen, en kon nog geen pasklare antwoorden aandragen. Het gebruik in de schoolcartografie van de traditionele hellingschrapjes werd steeds vaker bekritiseerd, en in Duitsland vond een 'scheinbar ewigen Meinungskrieg' over de reliëfweergave plaats. [1] P.R. Bos experimenteerde met de kleuren van de hoogtezones in opeenvolgende drukken van de Bosatlas [2], terwijl collega's van hem in Nederland (A. Doeleman en J. Koonings) en in Duitsland (H. Harms) 'die onmogelijke bergteekening' [3] op schoolwandkaarten maar geheel weglieten, en vertrouwden op het plastische effect van een serie hoogtekleuren. Het was onder deze omstandigheden dat R. Noordhoff (1867-1916; geboren in het Groningse Den Andel en niet te verwarren met de Groningse schooluitgever P. Noordhoff) in 1899 bij uitgever S.L. van Looy twaalf schoolwandkaarten met de serietitel De Landen van Europa publiceerde. Deze kaarten waren vernieuwend door hun uitgesproken 'reliëfachtig' karakter en trokken direct veel aandacht (figuur 1). Uitgaande van het in 1899 populaire, van de geograaf R. Schuiling afkomstige beginsel dat de natuurlijke gesteldheid van het land de basis vormt van elke geografische beschouwing, tekende Noordhoff sobere en blinde kaarten die 'door den eenvoud en de kracht der teekening in staat zijn in groote en kenschetsende trekken van het land een beeld te geven, dat indruk genoeg maakt om bij te blijven'. [4] Zelfs de verwende kaartgebruiker anno 2007 zal moeten toegeven dat Noordhoffs kaarten nog steeds een 'onuitwischbare' werking [5] en een 'augenfällige Plastik' vertonen.