Het rococo, een bij uitstek decoratieve stijl, waarvan de oorsprong in het buitenland ligt, nam in het achttiende-eeuwse Nederland al spoedig een eigen karakter aan. Er ontstond weliswaar een grote productie van in de Nederlandse traditie gewortelde meubelen, aardewerk, tin, zilver en andere zaken, maar qua vorm en versiering zijn daarbij slechts enkele bedeesde rococotrekjes te herkennen. Ook bij Nederlandse barometers uit het derde kwart van de achttiende eeuw is er vrijwel altijd wel sprake van een enkele rococoversiering, met name in de kap, maar de overwegend strakke, rechthoekige kasten vertonen verder nauwelijks kenmerken van die stijl. Alleen in de beschermende reservoirkapjes aan de onderkant zijn meestal nog wat speelse en welvende lijnen te ontdekken.

Naast de voorwerpen die als kenmerkend zijn gaan gelden voor het Nederlandse rococo, treffen we echter ook zo nu en dan meer exotische voorbeelden aan. Deze meest uitbundige, gedurfde voortbrengselen van het rococo in ons land werden gedurende lange tijd óf niet als Nederlands herkend óf bewust buiten beeld gelaten. Om aan deze historische vertekening een einde te maken organiseerde het Rijksmuseum twee jaar geleden de tentoonstelling 'Rococo, Nederland aan de zwier'. In de begeleidende catalogus bij deze expositie staat een aantal van deze 'gerehabiliteerde' objecten, die het Nederlandse rococo op zijn uitbundigst vertegenwoordigen, afgebeeld en beschreven.

Een dergelijk voorwerp is ook het onderwerp van dit artikel. Het betreft een omstreeks 1770 vervaardigd barometercompendium met schaalplaten van verzilverd messing en een centraal geplaatste spiegel. Wat dit buitengewone stuk vooral bijzonder maakt is de combinatie van maar liefst zes verschillende barometersystemen op één enkel tableau. Tezamen met de traditionele, enkelvoudige barometer volgens Torricelli, zijn ook de belangrijkste alternatieve systemen te zien. Deze schaalvergrotende systemen werden ontwikkeld in de eerste decennia na Torricelli’s beroemde proef met de kwikbuis in 1643.

fig. 1. Deze prent uit het boek 'Recherches sur les modifications de l'Atmosphère' van J.A. de Luc geeft een overzicht van alle bestaande barometersystemen in het midden van de achttiende eeuw. De zes belangrijkste systemen hiervan zijn te zien op het door Bianchi en Lodewijk Primavesi vervaardigde barometercompendium.

De Torricellibarometer bevindt zich onmiddellijk rechts van de spiegel en heeft twee schaalplaten. De linker met een Engelse duimenschaal en een '36-schaal', de rechter met een duo-decimaal verdeelde schaal in Rijnlandse duimen en met een messing tendenswijzer. Ook de contrabarometer volgens Huygens, rechts van de enkelvoudige barometer, heeft een tendenswijzer en is voorzien van een '36-schaal'. Dit laatste is eveneens het geval bij het slechts sporadisch toegepaste diagonaalsysteem van Morland, meteen links van de spiegel en aan de bovenkant van het tableau en het nog veel zeldzamere haakse-hoeksysteem van Cassini aan de onderkant. Tussen de buizen van de diagonaal- en haakse-hoekbarometer bevindt zich voorts het enige nog bekende voorbeeld van een Nederlandse toepassing van het multipelsysteem van Amontons. Het heeft een '36-schaal' en een schaalverdeling in Engelse duimen. Direct boven de spiegel is verder nog de schaalplaat te zien van een barometer volgens het wielkwiksysteem van Hooke; ook voorzien van een '36-schaal'. De kwikbuis van dit systeem zit weggewerkt in een langwerpig kastje aan de achterkant van het compendium. De buizen van zowel de Torricelli- als de diagonaalbarometer beschikken over een zogeheten''prinsendoos'. Dit is een bijzonder type reservoir, waarin een constant nulpunt wordt bewerkstelligd. Het feit dat beide reservoirs gedraaid zijn uit ivoor maakt hen enig in hun soort.

De kast is van eikenhout, gefineerd met mahoniehout en de gewelfde contourlijnen zijn langszij voorzien van een kunstig gestoken, levendige asymmetrische rococodecoratie, in de vorm van langgerekte voluten, rocailles en bloemenslingers. Evenals deze bloemenslingers is de fraaie opengewerkte kuif, die het geheel bekroond, een typisch voorbeeld van het late rococo. Ook de spiegel is voorzien van een rococo-omlijsting.

fig. 2. Nederlands rococo barometercompendium, circa 1770. Gesigneerd: 'Bianchi & Comp. fecit Amsterdam'.
Hoogte: 131 cm  breedte: 74 cm.

Het beeld dat vandaag de dag nog kan worden opgeroepen van de bijzonder bekwame makers van dit object is redelijk compleet. Vooreerst is het duidelijk dat zij de opdracht tot de vervaardiging van het compendium destijds met de nodige trots zullen hebben aanvaard. Het was dan ook niet voor niets dat zij het werk tot maar liefst drie keer toe op verschillende plekken voorzagen van hun signatuur: 'Bianchi & Comp. fecit Amsterdam'.

Dit bedrijf was een compagnonschap tussen de omstreeks 1740 geboren Lodewijk Primavesi en een zekere Bianchi, waarover minder gegevens bekend zijn. Andere nu nog bekende werken van dit tweetal treffen we ook aan met de signaturen 'Bianchi & Primavesi' en 'Primavesi & Comp.' Zoals vrijwel alle barometermakers in het Amsterdam van die tijd waren ook zij van oorsprong afkomstig uit hetzij Noord-Italië, ofwel de Italiaanssprekende gebieden van Zuid-Zwitserland. De beide makers associeerden zich ergens kort voor 1770 en begonnen hun gezamenlijke werkzaamheden vanuit een pand in de Eerste Hoogstraat 'by de Varkens-Sluys'.