St.-Petersburg in beeld

2-12-2008

De tentoonstelling “St.-Petersburg in beeld” [7 juni t/m 24 augustus 2008] met ruim 100 foto’s uit de Hermitage collectie geeft een unieke kans het leven in St.-Petersburg te zien uit de 19de en begin 20ste eeuw, toen de stad nog de hoofdstad en het bruisend middelpunt was van het Russische Rijk. Bezoekers van St.-Petersburg zullen ontdekken dat het centrum van de stad en de Hermitage ondanks revolutie en oorlog heel goed bewaard is gebleven, zoals te zien is op de historische foto’s van deze 9de tentoonstelling in de Hermitage Amsterdam, een feest der herkenning.

S. Levitski (?)
Nicolaas I (naar origineel schilderij van F. Krüger)
Jaren 1850. 7 x 5 cm; 12,8 x 11 cm.
Staatsmuseum Hermitage St.-Petersburg

Rusland was midden 19de eeuw een van de eerste landen die de nieuwe uitvinding van de fotografie oppikte. In korte tijd groeide het aantal beoefenaars, zowel beroepsmatig als op amateurbasis. Toen de techniek steeds eenvoudiger en toegankelijker werd, begon men haar potentieel volledig te benutten. Foto’s werden onderdeel van het dagelijks leven in grote delen van de bevolking. Eind negentiende eeuw was een familie die niet tenminste één gekoesterd familieportret had, al een zeldzaamheid.

C. Bergamasco
Zinaida Joesoepova, Rond 1892. 12 x 10,3 cm.
Staatsmuseum Hermitage St.-Petersburg

Van 1860 tot 1890 werd de portretfotografie gedomineerd door Sergej Levitski en Carlo Bergamasco. Zij behoorden ook tot de eersten die de status van ‘Hoffotograaf’ kregen. Ze gebruikten altijd de laatste technische snufjes, maar hun werken zagen er toch wat eenvormig uit. Dat kwam doordat ze steeds nagenoeg dezelfde methoden en instrumenten gebruikten. En dat kwam weer door de wensen van hun klanten, die in de regel ofwel een weelderig interieur ofwel een schilderachtig landschap als achtergrond wilden. Levitski en Bergamasco werden zeer bewonderd in het 19de-eeuwse St.-Petersburg, zozeer dat ze een enorme invloed hadden op de vele andere fotostudio’s in de stad. Vaak zijn foto’s van verschillende meesters uit deze tijd alleen maar van elkaar te onderscheiden door de merken en logo’s op de lijsten.

In 1883 maakte Bergamasco foto’s op het meest schitterende bal van die tijd in St.-Petersburg, met de gasten gekleed in ‘historische’ kostuums. In 1903, het jaar van het 200-jarige jubileum van de stad, werd dit bal herhaald in het Winterpaleis. Op persoonlijk verzoek van de tsarina legden de beste fotografen van de stad de gasten in hun kostuums vast. Een populaire en extreem dure studio was in die tijd die van Jelena Mrozovskaja (een van de zeer weinige vrouwelijke fotografen). Sommige gasten lieten zich portretteren, bijvoorbeeld prinses Orlova-Davydova, wiens vergrote getinte portret van de hand van Mrozovskaja opvallend verschilt van de andere.

Maar niet iedereen richtte zich op societyportretten. Sommigen zochten een bredere toepassing van de fotografie, onder wie William Carrick. Die maakte niet alleen grootse stadsgezichten, zoals van het Stroganov Paleis, maar was ook een van de eersten (tussen 1860 en 1880) die zogenaamde ‘genretafereeltjes’, afbeeldingen uit het dagelijks leven ging fotograferen. Een groot deel van zijn talrijke opnames van zelfkantfiguren, vaak geposeerd in de studio, werd in de jaren zeventig gepubliceerd in een grote serie onder de titel Petersburgse types en scènes. Zijn beelden van klerken, kooplieden, soldaten, straatventers en sjouwers, straatvegers, koetsiers en andere stadslui waren duidelijk geïnspireerd door de steeds meer in trek geraakte Russische genreschilderijen.

V. Carrick
Stroganov Paleis, Jaren 1880. 26,7 x 36,7 cm; 40,6 x 51,7 cm.
Staatsmuseum Hermitage St.-Petersburg

Stadsgezichten bestonden in de Petersburgse fotografie vanaf het eerste begin, al waren de zeldzame daguerreotypen niet heel geslaagd. Pas in de jaren vijftig van de 19de eeuw kwam de stadsfotografie echt op gang. Tot de vroegste stadsgezichten behoorden die van Ivan Aleksandrovski. Hij legde in 1859 de plechtige onthulling van het monument voor Nicolaas I op het Isaaksplein vast. In 1852 opende Giovanni (Ivan) Bianchi een studio waar hij niet alleen de portretten maakte die hem een grote reputatie zouden bezorgen, maar ook de stadsgezichten die geleidelijk zijn werk gingen domineren. Hij was geboren in het Italiaanse deel van Zwitserland, als kind naar Moskou gekomen en had daar kunst gestudeerd voordat hij zich op de fotografie toelegde.

Uit de jaren zestig en zeventig van de 19de eeuw komt een aanzienlijk aantal stadsgezichten van Albert Felisch. Zijn statische opnames van bruggen en kerken zijn opmerkelijk door de hoge kwaliteit van technische uitvoering. Karl Schulz, uit het huidige Estland, leerde het vak als lithograaf, maar ging de methoden die hij bij die kunst had geleerd toepassen in de fotografie. Zijn majestueuze panorama’s van de grootste pleinen van de stad – Paleisplein, Senaatsplein, Isaaksplein – vormen tezamen een unieke weerslag van hoe de stad er uitzag.