Hoe de wereld om ons heen ook verandert, sommige gewaarwordingen zijn van alle tijden. Het is dan ook niet zo moeilijk om je, anno 2005, te verplaatsen in de gevoelens van de kunsthistoricus dr. Abraham Bredius, toen hij in oktober van het jaar 1882 voor het eerst de getekende ateliernalatenschap van de familie Ter Borch aanschouwde. Bredius moet zich een ontdekkingsreiziger hebben gewaand, die plotseling oog in oog kwam te staan met ongekende schatten.

Op die gedenkwaardige oktoberdag in 1882 bevond Bredius zich in Zwolle, ten huize van de bejaarde heer Zebinden, een nazaat van Gerard ter Borch de Oude. Zebinden bleek in het bezit te zijn van vele honderden tekeningen van de oude Ter Borch en zijn kinderen, Gerard junior – dé grote Ter Borch – Gesina, Harmen en Moses. Bredius keek zijn ogen uit, en tekende ijverig aan wat hij te zien kreeg. Wie Bredius’ notities nu nog eens overleest, krijgt de indruk dat woorden hem bij wijlen tekort schoten om het geziene te karakteriseren. Zeer goed, knap, geestig zijn al de minste kwalificaties. Elders is er sprake van allerliefste uitstekende figuren en drie heerlijke tekeningen. Wat later krijgt de kunsthistoricus twee allersubliemste (het woord is onderstreept) koppen van Moses ter Borch onder ogen en tenslotte laat hij zich zelfs verleiden tot het gebruik van de fraaie term oververrukkelijk.  

Gerard ter Borch senior
De ruïnes van het Colosseum in Rome, van binnen, 1609
Pen en penseel in bruin, 190 x 271 mm

Bredius’ enthousiasme was begrijpelijk: slechts zelden gebeurt het dat de ateliernalatenschap van een 17de-eeuwse kunstenaar min of meer ongeschonden de eeuwen overleeft. En hier werd hij geconfronteerd met de artistieke erfenis, niet van één, maar van vijf 17de-eeuwers. Begin 1886 overleed de heer Zebinden. Erfgenamen had hij niet en daarom werden de Ter Borch-tekeningen uit zijn bezit verkocht door het Amsterdamse veilinghuis Fr. Muller & Cie. Gelukkig besefte de toenmalige minister van Kunsten en Wetenschappen dat hier een ensemble van uitzonderlijk belang werd aangeboden. Dankzij een krediet van het ministerie, en dankzij de steun van de enkele jaren daarvóór opgerichte Vereniging Rembrandt, kwam uiteindelijk het grootste deel van de ateliernalatenschap van de familie Ter Borch in het Rijksmuseum terecht.

 
Gerard ter Borch junior
Markttafereel in Haarlem, ca. 1634
Pen en penseel in bruin, zwart krijt,153 x 198 mm

Een Zwolse kunstenaarsfamilie
De beroemdste van alle telgen uit het Zwolse kunstenaarsgeslacht Ter Borch is natuurlijk Gerard junior, die in zijn portretten en genrestukken psychologisch inzicht en gevoel voor intimiteit paarde aan een uitzonderlijk virtuoze techniek. Maar het verhaal begint al een generatie eerder, bij Gerards vader, Gerard ter Borch senior (1582/83-1661). Vader Ter Borch had kennelijk de ambitie van de schilderkunst zijn beroep te maken: in het begin van de 17de eeuw trok hij, zoals na hem nog vele jonge kunstenaars zouden doen, naar Italië om de architectuur en beeldhouwkunst van de klassieke oudheid met eigen ogen te aanschouwen. In en om Rome en Napels tekende hij stadsgezichten en landschappen die getuigen van een onmiskenbaar talent. ‘De ruïnes van het Colosseum’ uit 1609 sluit in de minutieuze, zorgvuldig registrerende tekentrant aan bij de Romeinse gezichten van eerdere Italië-gangers zoals Maerten van Heemskerck en Matthijs Bril. Na de terugkeer van Gerard sr. in Zwolle moet de vlam der artistieke ambitie nog enige tijd op volle kracht hebben doorgebrand.

Gerard ter Borch junior
Een staande officier,in profiel naar rechts,1626
Zwart krijt, 130 x 130 mm

Gering was die ambitie niet: Gerard sr. wilde historieschilder worden, het hoogste dat men in de schilderkunst kon bereiken. Talrijk zijn dan ook zijn tekeningen met bijbelse, mythologische en soms amoureus getinte taferelen. Toch moet hij op een bepaald moment hebben beseft dat zijn talent niet in overeenstemming was met zijn artistieke aspiraties. De gedachte om van de kunst zijn broodwinning te maken liet hij definitief varen. Gedurende veertig jaar zou hij het ambt van licentiemeester – een soort belastingontvanger – vervullen.