Twee recent ontdekte voorbeelden uit Ameide met het oudste Gorcumse stadsteken

door Tim Graas

De tentoonstelling Gorcums zilver in 1992 ging vergezeld van een fraaie en goed gedocumenteerde catalogus, waarin voor de eerste keer een overzicht van het in die stad vervaardigde zilver werd gegeven. [1] Alle bekende oude stukken, ook die waarvan de verblijfplaats niet meer bleek te achterhalen, zijn daarin beschreven of vermeld. Vele tot dan toe omgeïdentificeerde meestertekens konden dankzij uitgebreid archiefonderzoek aan de naam van een zilversmid worden gekoppeld.

Een belangrijke vondst was de ontdekking van twee oudere varianten van het Gorcumse stadsteken, die - omdat ze zo afwijken van het latere en reeds bekende stadsteken met de twee gekanteelde balken - nog niet als zodanig waren geïdentificeerd. Deze vroegere tekens waren door hun onduidelijke voorstelling moeilijk te beschrijven, maar vertonen voor de goede verstaander de stadspoort uit het Gorcumse stadswapen. De oudste variant is de poort zonder kroon, de op een na oudste de poort met kroon (afb. I). De overgang tussen deze twee varianten moet rond 1630-1640 hebben plaats gevonden. Het latere stadsteken met de gekanteelde balken is vermoedelijk tegelijkertijd met de provinciale keur (de Hollandse leeuw) in 1663 ingevoerd. Hoe het ook zij, voorwerpen gemerkt met Gorcumse keuren van vóór 1663 zijn zeldzaam: het aantal dat in de catalogus van 1992 wordt vermeld, bedraagt in totaal nog geen tien. Drie daarvan zijn voorzien van het oudste, ongekroonde stadsteken.

Afb. 1.  De drie varianten van het Gorcumse stadsteken. Links de stadspoort zonder kroon (in gebruik vóór 1620 tot ca 1630-1640), midden de stadspoort met kroon (ca 1630-1640 tot 1663?), rechts de gekanteelde dwarsbalken (vanaf 1663?).

De bekers uit Ameide
De ontdekking- van twee bekers met dit oudste stadsteken vormde de aanleiding om het oudste Gorcumse zilver opnieuw onder de loep te nemen (afb. 2-3). Omdat de bekers ook door hun vorm zeer bijzonder zijn, zal  tevens aan het typologische aspect de nodige aandacht worden besteed. De bekers in kwestie werden in het voorjaar van 2004 aangetroffen door Herman Beckmann, lid van de Historische Vereniging Amheide en Tienhoven, in de kluis van het gemeentehuis van Zederik te Meerkerk, waar ze een vergeten bestaan leidden. Ze waren daar na de gemeentelijke herindeling terechtgekomen en bevonden zich voordien in de kluis van het raadhuis van Ameide (dat in Zederik is opgegaan). De bekers zijn voorzien van de inscriptie 'VOOR DE KERCK VAN AMEYDEm', maar bij de hervormde gemeente van Ameide was men niet meer van het bestaan op de hoogte. Ze zijn ook niet opgenomen in het in 1992 verschenen deel De Alblasserwaard van De Nederlandre Monumenten van Geschiedenis en Kunst, waarin wél het kunsthistorisch minder interessante avondmaalsstel van Ameide uit 1851 aan bod komt. [2]

Afb. 2. Cornelis Knoop, Gorinchem, twee roemers, ca 1620, hoogte 12 cm, diameter liprand I0,I cm, diameter voet 6.2 cm, 339 gr (samen), meesterteken: knoop, stadskeur Gorinchem, jaarletter: S (Eigendom Gemeente Zederik). De roemers werden geschonken door dominee Edzardus Auricanus en zijn echtgenote Elisabeth Goossensdr aan de kerk van Ameide.

Afb. 3. Cornelis Knoop, Gorinchem, roemer, ca 1620, hoogte IZ cm, diameter liprand I0,I cm, diameter voet 6,2 cm, 169 gr, meesterteken: knoop, stadskeur Gorinchem, jaarletter: S (Eigendom Gemeente Zederik).

In 1915 moeten de bekers nog eigendom van de kerk zijn geweest, want de vermelding in de Voorhopige lijst van 'tweejaaie, gegraveerde bekers (XVIIa), één zeer beschadigd' onder het kunstbezit van de heidense kerk moet op de onderhavige bekers betrekking hebben. [3] Wie zich na de ontdekking de feitelijke eigenaar mocht noemen, de gemeente Zederik of de hervormde gemeente Ameide, bleef maandenlang onzeker, totdat een zoektocht in het gemeentelijk archief in het voordeel van de burgerlijke gemeente besliste. [4] De bekers zijn in 1961 aan de gemeente Ameide geschonken bij gelegenheid van de restauratie van het raadhuis. Schenker was de weduwe van de voormalige rijksarchivaris D.P.M. Graswinckel uit Den Haag, die het jaar daarvoor was overleden. Onopgehelderd blijft nog hoe de bekers in diens bezit zijn gekomen. Waren ze vanwege de beschadigde toestand voor het avondmaal onbruikbaar geworden en door de hervormde gemeente verkocht? Bestaat er een verband met de brand van 1953 en de daaropvolgende dure herbouw van het kerkgebouw?

De ontdekking dit voorjaar veroorzaakte een kleine hausse van artikelen in de regionale pers, waarin in eerste instantie vooral het aspect van de financiële waarde de volle aandacht kreeg. [5] Er zijn plannen om de bekers in permanent bruikleen af te staan aan Museum Catharijneconvent te Utrecht, waar ze een plaats zullen krijgen in de nieuwe vaste opstelling die in 2006 gereed moet zijn.