De bekendste schoolatlas is sinds jaar en dag 'De Grote Bosatlas' van uitgeverij Wolters(-Noordhoff). Dat weet iedereen. En concurrent Thieme had voor het aardrijkskunde-onderwijs zijn 'Methode Prop'. Toch ook niet onbekend. Maar wie herinnert zich dat het R.K. Jongensweeshuis in Tilburg een door Rafaël vervaardigde schoolwandkaart van Nederland uitgaf, die eens tot de meest gebruikte schoolwandkaarten behoorde? Rafaël, dat was toch een aartsengel? En een weeshuis als uitgever? Inderdaad, het klinkt onwaarschijnlijk, maar toch is het waar: "In bijna alle katholieke scholen van Nederland prijkten aan de wanden de landkaarten 'door Rafaël'." [N.N., 1948]

In 1899 veroorzaakte een eigenwijze Amsterdamse onderwijzer, Roelf Noordhoff, een kleine sensatie in de aardrijkskundige onderwijswereld. Zijn twaalf schoolwandkaarten van de landen van Europa waren ontworpen op grond van pedagogische beginselen en vertoonden een ongekend sterk sprekende reliëfweergave. In schril contrast met de vele juichende recensies en het aanvankelijke commerciële succes van de wandkaarten stond echter de bijtende kritiek van een van de eerste wetenschappelijk geschoolde cartografen, Hermann Haack. De opvattingen van de pedagoog Noordhoff en de cartograaf Haack bleken ruim honderd jaar geleden onoverbrugbaar.

De meeste in Nederland uitgegeven schoolwandkaarten zijn als overzichtskaarten aan te duiden. Op dergelijke kaarten wordt de topografie van een groot gebied (sterk) vereenvoudigd weergegeven. Als echter in een schoolwandkaart niet de topografie centraal staat, maar de geografische verspreiding van één of meerdere verschijnselen, dan is er sprake van een thematische schoolwandkaart. In dit artikel wordt een historisch overzicht van deze kaarten gegeven.

From about 1820 school wall maps were one of the main teaching aids in geography lessons in primary and secondary schools in the Netherlands. Due to the growing economic importance of the Dutch East Indies, this region became a standard subject in Dutch school cartography during the second half of the 19th century. For obvious reasons the attention in geography education shifted to Netherlands New Guinea (1950 - 1962) and since 1950 to the Dutch West Indies (Surinam and the Netherlands Antilles). Various cartographic aspects of the school wall maps will be considered: map content, relief representation, map themes and map fidelity and up-to-dateness.

Oude afbeeldingen van klaslokalen vormen een rijke bron van informatie over de op Nederlandse scholen gebruikte leermiddelen. Een voorbeeld daarvan is de weergegeven kopergravure. De schematische tekening van het aan de muur opgehangen wereldkaartje levert ons vandaag de dag een belangrijke aanwijzing op over het gebruik van wandkaarten in het negentiende-eeuwse onderwijs. In dit artikel zal worden aangetoond dat de negentiende eeuw de periode was waarin de Nederlandse schoolwandkaart volwassen werd en tot bloei kwam.

In 1889 beweert de auteur van het eerste uitvoerige handboek van de geografie van Nederlands Oost-Indië, getiteld 'Nederland tusschen de Tropen', in het voorbericht: "Naar ik mij vlei, heb ik van al de belangrijkste bijdragen tot de geographie onzer koloniën gebruik gemaakt." Een gezonde dosis wantrouwen lijkt hier op zijn plaats, maar in dit geval kunnen we de auteur, namelijk Roelof Schuiling, wel geloven. De naam Schuiling zou later, in de twintigste eeuw, een bijna legendarisch begrip worden: 'Altmeister', 'Maestro', 'Nestor der Nederlandsche Geografen' of gewoon, wat minder hoogdravend, 'de stoere Drent'. In dit artikel zal worden aangetoond dat het genoemde citaat, met 'geographie' vervangen door 'kartographie', ook van toepassing is op de in 1898 door Schuiling vervaardigde 'Schoolkaart van Insulinde'. Deze groot formaat wandkaart geeft in één oogopslag een vrij compleet overzicht van de Indische kartografie vlak voor het einde van de 19de eeuw.

De term 'Bosatlas' is zo algemeen bekend dat opname in het Nederlands woordenboek gerechtvaardigd was. Ook de naam van de man die aan de wieg van deze atlas heeft gestaan, Pieter Roelf Bos, is een begrip geworden. Minder bekend is echter dat ene Roelf Bos, een tijdgenoot (eind 19de eeuw), plaatsgenoot (Groningen) en naamgenoot (maar geen familie) van de beroemde maker van de Bosatlas, ook een succesvolle en vernieuwende aardrijkskundemethode voor het onderwijs ontwikkeld heeft. De naamsverwarring die een gevolg was van deze speling van het lot, heeft de loopbaan en bekendheid van R. Bos danig in de weg gezeten.

"De mannen die zoveel plaatjes in de provincies stopten", werden ze eens in een tijdschrift genoemd: Wijbren Bakker en Harmannus Rusch. De twee onderwijzers werkten vanaf 1938 samen vol overgave aan hun uitgebreide aardrijkskundemethode. De kleurrijke, geïllustreerde wandkaarten, atlassen en leerboekjes spraken de scholen aan. Ze werden decennia lang een kassucces voor uitgeverij Dijkstra.

Het grote, drie verdiepingen tellende pakhuis van uitgeverij Thieme aan de Waterstraat in Zutphen was door de daarin opgeslagen voorraad boeken veruit het belangrijkste bedrijfsbezit. Op zaterdagmiddag 14 oktober 1944 maakten twee voor de IJsselbrug en het spoorwegstation bedoelde brisantbommen echter een rokende puinhoop van dit met cultuur volgepakte huis. Samen met circa 900.000 boeken ging ook een grote voorraad schoolwandkaarten in rook op. Dat maakte een einde aan de belangrijke rol die Thieme speelde op het gebied van aardrijkskundige wandkaarten voor het onderwijs. Deze in vergetelheid geraakte kaarten verdienen echter weer een plaats aan de wand in de geschiedenis van de Nederlandse schoolkartografie.

Bij een eerste blik op de schoolwandkaart van de provincie Noord-Holland van W. Kloeke, 'Hoofd der Openbare School te Schagen', loopt de beschouwer het risico overvallen te worden door een gevoel van vervreemding. De bont gekleurde provincie wordt van alle kanten belaagd door gitzwarte zeeën, door lithografisch aangebrachte zwarte inkt. Als in een ruimtekaart van een buitenaards lichaam lijkt Noord-Holland te zweven in het niets, omgeven door zijn manen Onrust, Texel, Wieringen en Marken. Was dit schoolhoofd zo gewend te tekenen op zwarte schoolborden, dat hij ook op papier een zwarte ondergrond wenste te zien? In dit artikel wordt beschreven hoe de totstandkoming van deze kaart uit 1888 werd beïnvloed door drie nieuwe ontwikkelingen in de kartografie van de 19de eeuw.