Menige tuin in Nederland is opgesierd met een zonnewijzer. In de laatste dertig jaar heeft het vervaardigen en plaatsen van deze archaïsche tijdsaanduiders een hoge vlucht genomen. Voor het aangeven van de tijd zijn quartzhorloges een stuk nauwkeuriger, en met de invoering van de zomertijd lijken zonnewijzers al helemaal gedoemd tot een decoratief maar nutteloos bestaan. Wat bewoog de Nederlanders eigenlijk tot het plaatsen van zonnewijzers in hun zonloze land?

Uren, dagen, jaren, eeuwen, millennia vliegen als een schaduw heen. Duizend jaar geleden dacht men dat de wereld zou vergaan. De tweede christelijke millenniumwisseling is ook aanleiding geweest voor sombere, apocalyptische voorspellingen. Niet dat Gods toorn steden zou verpulveren, maar dat de boel in het honderd zou lopen omdat de computers de nieuwe datum niet konden verwerken. De angst dat de mens iets maakt waar hij geen vat op heeft en waar het hele mensdom voor moet boeten, zit er nog altijd diep in.

Kort na 1900 zet een ware vloedgolf aan wetenschappelijke ontdekkingen en uitvindingen de wereld op zijn kop. De wereld weet het alleen nog niet; pas in de loop van vele jaren raakt de mensheid vertrouwd met die nieuwe inzichten. Maar kunstenaars van vlak voor de eerste wereldoorlog brengen al effecten teweeg die wis- en natuurkundig zijn gefundeerd. Deze wetenschappelijke revolutie, die voorgoed het perspectief in de kunst van de twintigste eeuw wijzigt, doet de fundamentele omwenteling van de Renaissance nog eens dunnetjes over.

De naam Troje is al tientallen eeuwen een strijdkreet in de Europese cultuur. De befaamde Ilias van Homerus is het oudste literaire werk van Europa. Met dat boek in de hand ontdekte Heinrich Schliemann in 1873 het oudste Troje, weliswaar niet dat van Homerus, maar de formidabele schat die hij uit Turkije smokkelde is zo legendarisch geworden als de heldendaden van Hector en Achilles. In 1945 verdween de schat uit Berlijn, om een halve eeuw later pas op te duiken in Rusland. Het touwtrekken om de schat resulteerde in tentoonstellingen in Rusland en nu in Duitsland.

Een paar jaar geleden [1999] nog klaagden kunsthandelaren dat ze portretschilderijen aan de straatstenen niet kwijt konden: wie wilde er nu een vreemde man of vrouw boven het buffet hangen? In korte tijd is het portret helemaal terug van weggeweest: grote tentoonstellingen van portretschilder Anthonie van Dijck in Antwerpen, van de portretten van Ingres in Londen en van zelfportretschilder Philip Akkerman in Den Haag geven de ruime marges aan: tussen de vroege zeventiende en de late twintigste eeuw.

Nederland had zijn eigen Oriënt: vanaf 1900 duiken Indische motieven, technieken en voorstellingen op in de Nederlandse kunst, bouwkunst en vooral toegepaste kunst. Ietwat later begint de grote hausse in reizen naar Indië, die vooral wordt aangejaagd door affiches met exotische landschappen, gewassen en vrouwen. Tegenwoordig zijn affiches verzamelobjecten. Frans Helling decoreert er zijn Indische restaurant mee.

Pop Design, afgeleid van Pop Art, veroverde de wereld in de jaren zestig als reactie op het strakke en functionele Good Design van het voorafgaand decennium. Geïnspireerd door de populaire cultuur en de consumptiemaatschappij en gebruikmakend van nieuwe technieken en materialen zoals kunststof, ontstonden de meest bizarre en buitenaardse vormen met bonte kleuren. De oliecrisis van 1973 maakte echter een abrupt einde aan de onbezorgde wegwerpcultuur.

De doorbraak van de moderne architectuur, in de vorm van de art-décostijl, vindt op hetzelfde moment plaats als de emancipatie van de vrouw in de jaren twintig. Beide kunnen op dezelfde weerstand rekenen van een groot deel van het publiek, en beide raken in de loop van de jaren dertig helemaal uit de gunst.

In geen andere periode in de geschiedenis is de band tussen architectuur, beeldende kunst en het dagelijks leven zo sterk geweest als tijdens de art déco. Mensen woonden in die stijl, omgaven zich ermee en kleedden zich erin. De vrouw werd van een uitstalkast van de rijkdom van haar echtgenoot tot een wandelend totaalkunstwerkje.

Zoals de art nouveau de uitdrukking is van het goede leven van de Europese burgerij gedurende de belle époque, waar de eerste wereldoorlog een hardhandig einde aan maakte, zo is de art déco de perfecte spiegel van het stormachtige moderne leven van het interbellum.