Al in het midden van de 16de eeuw werden lakwerk, zijde, thee, suiker, meubelen, specerijen en porselein vanuit China via Macau naar het Westen verscheept. In 1602 werd de Verenigde Oost-Indische Compagnie opgericht, en zo ontstond een zeer lucratieve handel tussen Nederland en China. Porselein was een geliefd artikel en vond gretig aftrek onder een brede laag van de Nederlandse bevolking. Dit porselein was gedecoreerd met een blauwe kobaltoxide en versierd met Chinese motieven zoals lange lijzen, pagodes, berg- en rivierlandschappen, draken en feniksen en boeddhistische gelukssymbolen of paviljoens. Het speciaal voor de export geproduceerde porselein wordt chine de commande genoemd: de vorm en/of de voorstelling werd ontleend aan een westers voorbeeld.

Reizen is ‘in’, zoals dat tegenwoordig zo kernachtig heet. De gemiddelde Nederlander voelt zich vandaag de dag misdeeld als hij niet minstens tweemaal per jaar op vakantie mag. En liefst flink ver weg. Niks huisje op de Veluwe of pensionnetje op Terschelling: we gaan bergwandelen in Tibet of we trekken in het voetspoor van de Azteken door Peru. En waarom niet? Reizen is gerieflijk, reizen gaat snel, en als je een beetje handig winkelt hoeft het niet eens veel te kosten. In de 17de eeuw was dat wel anders. Toen duurde zelfs het in onze ogen onbenulligste tochtje ongelooflijk lang.

Hoe de wereld om ons heen ook verandert, sommige gewaarwordingen zijn van alle tijden. Het is dan ook niet zo moeilijk om je, anno 2005, te verplaatsen in de gevoelens van de kunsthistoricus dr. Abraham Bredius, toen hij in oktober van het jaar 1882 voor het eerst de getekende ateliernalatenschap van de familie Ter Borch aanschouwde. Bredius moet zich een ontdekkingsreiziger hebben gewaand, die plotseling oog in oog kwam te staan met ongekende schatten.

We hebben niet zómaar de krenten uit de pap, we hebben de ‘lékkerste krenten’ uit de pap. Aansluitend op de tentoonstelling van het werk van Gerard ter Borch in de Verenigde Staten exposeert het Rijksmuseum deze zomer [2005] twintig schilderijen van de 17de-eeuwse meester. Deze uitgelezen selectie uit de Amerikaanse expositie, waarin het Rijks participeert, toont alle aspecten van Ter Borchs werk in een notendop. ‘Je weet in één keer wie Ter Borch is’, vertelt Arie Wallert, die de tentoonstelling in de Philipsvleugel heeft voorbereid.

Ornamentprenten werden sinds de uitvinding van de prentkunst gemaakt als voorbeeld of houvast voor handwerkslieden, kunstenaars en opdrachtgevers. Dankzij de brede verspreiding konden kunstenaars in heel Europa zich op de hoogte stellen van nieuwe ontwerpen die op grote schaal werden gekopieerd en toegepast. Vele waren bedoeld om aan de muur te worden gehangen, al dan niet ingelijst of op een bordje geplakt. Maar de prenten werden ook verzameld door liefhebbers en opgenomen in grafiekcollecties en bibliotheken. Ze werden gewaardeerd als uitingen van inventiviteit en artistieke scheppingskracht en als zodanig waren ze onderdeel van encyclopedisch georiënteerde prentverzamelingen, doorgaans op naam van de ontwerper.

Het eerste ons bekende Hollandse ijsgezicht staat op naam van Hendrick Avercamp. Hoewel hij in Amsterdam was geboren, bracht de schilder het grootste deel van zijn leven door in Kampen. Omdat hij doofstom was, kreeg hij de bijnaam ‘de Stomme van Kampen’. Ondanks zijn handicap toont hij zich in zijn schilderijen een rasechte verteller. Wie kent niet zijn beroemde ‘Winterlandschap met ijsvermaak’, vol amusante, ondeugende anekdotische details. Dit panoramische schilderij wordt uitgebreid besproken in de rubriek ‘Uitgelijnd’ op p. 8-9. Maar Avercamp vervaardigde nog veel meer ijsgezichten, en steeds worden ze bevolkt door een massa mensen, jong en oud, arm en rijk, die naar hartelust schaatsen, kolfspelen en sleetje rijden. Rangen en standen bestonden op het ijs kennelijk niet. Tegen het einde van de 17de eeuw zou dat trouwens veranderen, toen werd schaatsen voor de dames en heren uit de hogere klassen als een ongepaste sport beschouwd.

Aart Schouman was niet alleen zeer veelzijdig, maar ook bijzonder productief. Hij schilderde onder meer portretten, bijbelse, mythologische en genretaferelen, alsmede behangsels met behalve mythologieën ook dieren, vooral vogels, in landschappen. Als tekenaar beoefende hij enkele genres meer: topografie, natuurgetrouwe uitbeeldingen van vogels en andere dieren, bloemen en planten, en kopieën naar 17de-eeuwse schilderijen.

In de jaren ’50 van de 18de eeuw trok de economie in Nederland aan en kwam er langzaam maar zeker weer vraag naar luxueuze consumptieartikelen. Bovendien was als gevolg van de Zevenjarige Oorlog (1756-1763) de productie van faïence en porselein in Oost-Frankrijk en Duitsland weggevallen. Dit bood goede kansen voor het starten van een porseleinfabriek in Nederland. 

In mei 1778 scheepten Jan Brandes en zijn vrouw Truy zich in op de Oost-Indiëvaarder Holland. Brandes werd als lutherse dominee uitgezonden naar Batavia, het centrum van het koloniale rijk van de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC). Jan Brandes was geboren in Bodegraven, had gestudeerd in Leiden en Duitsland en als predikant gewerkt in Doetinchem.

De schilderkunst in de Nederlanden kwam tot grote bloei dankzij de uitvinding van het schilderen in olieverf aan het begin van de 15de eeuw; doorgaans wordt aangenomen dat Jan van Eyck de eerste was die deze techniek onder de knie kreeg. Olieverf droogt vrij langzaam waardoor de schilder veel tijd heeft voor fijne details, mooie, geleidelijke kleurovergangen kan maken en een foutje vrij gemakkelijk kan herstellen. Dat in een schilderij zulke prachtige effecten kunnen worden bereikt – een glanzende parel, een blozende wang, het wuivende groen van een boom – is aan de uitvinding van de olieverfschilderkunst te danken. En dat de mensen bij het horen van het woord ‘kunst’ vaak aan ‘schilderkunst’ denken, komt omdat er al eeuwenlang een grote bewondering is voor de betoverende wereld – net echt – in het platte vlak van een schilderij.