In mijn kunsthandel in Maarssen hangt momenteel vlak bij het raam een grote schoolplaat van de schilder Willem van Leusden, die jarenlang in dit dorp aan de Vecht heeft gewoond. Het gevolg is dat er regelmatig mensen binnenlopen die mij trots vertellen dat zij les van hem hebben gehad. Willem van Leusden (1886-1974) heeft zich als kunstenaar zeer breed ontwikkeld. Na zijn opleiding aan de Rijksacademie in Amsterdam, waar hij o.m. les kreeg van de graficus Pieter Dupont, heeft hij divers werk gemaakt in de stijl van het constructivisme, het surrealisme en het realisme en bovendien, als graficus, een studie van de etstechniek van Hercules Seeghers. Door al deze activiteiten zou men bijna vergeten dat hij ook als docent een belangrijke rol heeft gespeeld in de Nederlandse kunstgeschiedenis.

Diep verscholen in het middeleeuwse bolwerk Manenburg, onderdeel van de oude stadswal van Utrecht, had de beeldhouwer Pieter d’Hont zijn atelier. Daar waar slechts de parelende klanken van het carillion van de Nicolaaskerk bij de tijd bleven maakte hij zijn tijdloze beelden, zijn monumenten en zijn portretten. Het is nu al weer vele jaren geleden dat hij overleed. Maar hij is allerminst vergeten, zeker in Utrecht. Daar zorgen zijn heerlijke beelden wel voor, die overal in de Domstad te bewonderen zijn.

Voor liefhebbers van kunstaardewerk is Mobach een begrip. Het familiebedrijf, dat onder deze naam in 1895 in Utrecht door Klaas Jaan Mobach (1855-1928) werd opgericht, levert, nog steeds, al meer dan honderd jaar hoogstaande keramiek en heeft zodoende een prominente plaats verworven in de wereld van de kunstnijverheid in Nederland. In dit verband heeft ook Klaas II (1893-1976), de zoon van Klaas Jaan, naam gemaakt als een getalenteerd keramist. Maar dat hij tevens een bekwaam kunstschilder was, is minder bekend.

De aanleiding om mijn kunsthandel Pygmalion te noemen was een bronzen beeldje gemaakt door de Amsterdamse kunstenaar Arie Teeuwisse (1919-1993), dat mijn ouders mij vele jaren geleden cadeau gaven. Zij waren, via de beeldhouwer Pieter d’Hont (1917-1997), met Arie en zijn vrouw Ans bevriend geraakt en op een gelukkig moment mochten wij, de vier kinderen van ons gezin, ieder een werk van hem uitkiezen en ik koos voor het beeldje Pygmalion, voorstellende een beeldhouwer die omhelsd wordt door zijn model.

De kans is klein dat men in deze tijd op het gebied van de beeldende kunst nog grote ontdekkingen doet, want iedereen die een keer naar het televisieprogramma Tussen kunst en kitsch heeft gekeken, laat van alles en nog wat taxeren in de hoop een onbekend meesterwerk te bezitten. Toch ben ik onlangs op een verzameling schilderijen, tekeningen en grafiek gestuit, die, voor mij tenminste, een grote ontdekking vormde. Het betreft de nalatenschap van de schilder Waalko Jans Dingemans sr. (1873-1925). Het is niet helemaal eerlijk om in dit geval van een ontdekking te spreken. De nazaten van deze kunstenaar waren immers al overtuigd van de kwaliteit van dit werk, maar buiten dit selecte gezelschap is, zeker tegenwoordig, bijna niemand bekend met dit oeuvre, laat staan dat men het weet te waarderen.

Het oriëntalisme is een genre in de schilderkunst van de negentiende eeuw dat in vergelijking tot het buitenland in Nederland betrekkelijk weinig aandacht krijgt. Alleen over Marius Bauer wordt regelmatig geschreven, alsof hij de enige Nederlandse schilder was met belangstelling voor het exotische. Maar er waren in die tijd in Nederland veel meer kunstenaars die geboeid werden door de oriënt en één van de belangrijkste was Philippe Zilcken.

Maurits van der Valk (1857-1935) was een toonaangevende figuur in de Beweging van Tachtig. Hij was een succesvol schilder en tekenaar,  een knap graficus en hij schreef bovendien opzienbarende kunstkritieken voor onder meer De Amsterdammer, De Nieuwe Gids en De Kroniek. Desondanks is hij lang in de schaduw van de kunstgeschiedenis verborgen gebleven. Daar is hij echter zelf mede voor verantwoordelijk geweest, want zijn zachtaardige karakter weerhield hem ervan veel aandacht te vragen.

In de kunstgeschiedenis probeert men kunstenaars op basis van kenmerkende eigenschappen van hun werk onder te verdelen in bepaalde stijlgroepen. Dat maakt de geschiedenis helder en overzichtelijk. Maar deze classificatie leidt er tevens toe dat van deze kunstenaars de werken die niet binnen de betreffende stijltypering passen buiten de aandacht van het grote publiek vallen. En juist het a-typische werk van een kunstenaar kan zo boeiend zijn.

De beweging van Tachtig wordt meestal geassocieerd met de schrijvers die tussen 1885 en 1894 schreven voor het geruchtmakende literaire tijdschrift ‘De Nieuwe Gids’, zoals Willem Kloos, Albert Verweij, Frederik van Eeden en Herman Gorter. Maar in feite bestond deze beweging uit een divers samengestelde groep jonge kunstenaars, meestal afkomstig uit Amsterdam, waaronder zich ook schilders, beeldhouwers, architecten, componisten en toneelspelers bevonden. Zo behoorden tot de schilders van Tachtig onder meer Willem Witsen, Isaac Israëls, Jan Toorop, Marius Bauer, George Hendrik Breitner en Maurits van der Valk. Aan het eind van de negentiende eeuw vormden zij de avant garde in Nederland. Bijzonder aan deze kunstenaars was bovendien dat zij elkaar veelal goed kenden en in meerdere gevallen bevriend waren. Een boeiend gevolg van een en ander was dat deze Tachtigers regelmatig samenwerkten in de productie van kunstwerken, zogenaamde ‘Gesammtkunstwerken’.

Het is bekend dat professor Jan Bronner (1881-1972) als docent beeldhouwkunst aan de Rijksacademie 1914-1947 te Amsterdam tijdens het interbellum een bijzonder grote invloed heeft gehad op de ontwikkeling van de beeldhouwkunst in Nederland. Het aantal door hem opgeleide beeldhouwers is zo groot, en onder hen zitten zoveel succesvolle kunstenaars, dat temidden van deze hoeveelheid klinkende namen, zoals Mari Andriessen, Piet Esser, Bertus Sondaar, Wessel Couzijn en Niel Steenbergen, sommigen ten onrechte in de vergetelheid zijn geraakt. Dit geldt in bijzondere mate voor de bescheiden Gerarda Rueter (1904-1993), die ik echter tot één van de grootste beeldhouwers van haar generatie reken.