Omroep Gelderland scoort met succesprogramma

Terwijl het buiten een erg mooie winterse dag is met een lekker zonnetje, komen de auto’s al voor tien uur het terrein van Landgoed Heerlijkheid Mariënwaardt   in Beesd oprijden om een parkeerplekje te zoeken. De rij wordt steeds langer. Mensen met boodschappentassen, dozen en schilderijen in plastic en in dekens gewikkeld, lopen richting de ingang van het gebouw waar ze door Omroep Gelderland worden ontvangen. De koffie smaakt goed op deze nieuwe opnamedag voor het televisieprogramma Schatgraven. Een regionale variant op het bekende “Tussen Kunst en Kitsch” van de AVRO, die op hun beurt de formule weer leenden van de BBC en er een eigen versie van maakte. Ook andere regionale zenders springen in op dit thema  door varianten van taxatieprogramma’s te ontwikkelen en te gaan produceren.  Zoals een van de deskundigen het mij later op de dag uitlegt: “Een lekker laagdrempelig programma omdat het een perfecte combinatie van cultuur en amusement is.”

foto : Marcel van Engelenburg

Vol verwachting klopt het hart, maar al meteen bij binnenkomst wordt duidelijk dat het lang wachten gaat worden voor de bezoekers met hun schatten. De bezitters van alle “kunst” krijgen een volgnummer uitgereikt en mondjesmaat worden de mensen vanaf 11 uur in groepjes van 25 binnengelaten bij de experts.  Sommigen nemen het voor kennisgeving aan, anderen worden wat ontevreden en de positief ingestelden informeren voorzichtig of ze misschien nog een boswandeling van een uur kunnen maken voordat ze aan de beurt zijn. Dat blijkt geen probleem en de vraag die de wandelaars elkaar onderweg stellen, is dan ook vaak: “Weten jullie al welk nummer er aan de beurt is ?”

In de zaal, een oude schuur van het landgoed deze keer, zitten de deskundigen achter hun tafels, die in een L-vorm staan opgesteld. Het wordt een koude aangelegenheid, dikke sjaals worden omgeslagen. Een fel lampje per tafel belicht de aangeboden objecten. Sommige deskundigen zijn al vanaf het begin bij het programma betrokken, anderen wat korter.
Routinematig wordt elk object zorgvuldig bekeken, het spotje met het felle lampje doet zijn werk, en de hulptroepen zitten in de dikke bronnenboeken die op tafel of in een kist onder de tafel staan.
De bezoekers wachtten geduldig, je ziet de hoop in hun ogen. Soms met de verwachting dat ze hier met iets unieks de show gaan stelen. Elk woord dat de deskundige spreekt, slaan ze op in hun geheugen. Een enkeling noteert op een papiertje de gegevens die de expert opsomt. Een camerateam neemt in deze ruimte de nodige sfeerplaatjes op, de hengel met microfoon balancerend tussen deskundige en hoopvolle bezoeker.
Een gezellig geroezemoes vult de koude ruimte.

Een mevrouw vertelt me dat ze twee beeldjes van paarden wil laten zien. Haar man komt uit een familie die iets heeft met paarden. Ze gaf ze hem ooit cadeau. De zware bronzen sculptuurtjes zitten in een tas. Verder weet ze er helemaal niets over. Na de eerste consultatie worden ze toch waardig genoeg bevonden om in een aparte opname in beeld te komen, zodat televisiekijkend Gelderland ook op de hoogte is. De ruimte waar de items apart worden opgenomen, straalt  professionaliteit uit. Met een knapperig haardvuur en een nostalgische inrichting is er een perfect decor.  De technische mensen die beeld en geluid feilloos op het scherm moeten zetten, doen hun werk. Een visagiste restaureert de gezichten van de bezoekers die in beeld moeten komen, nog een beetje.  Een desk om het getoonde op camera beter in beeld te kunnen krijgen, staat centraal. Voor deze shots is er natuurlijk een presentator, Peter van den Hout.

Met souplesse start de opname, een enkele verspreking  of een hoestbuitje kan er altijd nog uit worden gemonteerd. Het gat kan worden opgevuld met de close-ups die uitgebreid van de objecten worden gemaakt. De mevrouw van de paardjes vindt het maar eng om in beeld te komen en heeft telefonisch contact gezocht met haar schoondochter. Het lijkt haar een beter idee dat zij haar plaats inneemt bij de desk. Het wordt even wachten voordat zij bij Mariënwaardt kan zijn.  De sculpturen, mooi afgewerkt, mooi gepatineerd, en gesigneerd door de kunstenaars,  blijken na taxatie toch nog een leuke waarde te hebben. Voor mevrouw een mooie reden om ze een extra mooi plekje thuis te geven en ze verder daar te koesteren. “Ze kunnen ook best in een modern interieur,” voegt de taxateur er nog aan toe.

“Ik had een schilderijtje meegenomen, dat is getaxeerd en ze willen er nu een opname van maken,” zegt een man die met een doek dat in een doek is gewikkeld richting opname loopt. “Het is van een bekende schilderes. Ik heb het laatst gekocht op Marktplaats, voor een schappelijke prijs. Als het een grote waarde heeft, dan ga ik het verkopen.” Hij is resoluut. Hier dus geen emotionele waarde van het familie-erfstuk. Bij de opname blijkt het een vroeg werk van de Staphorstse schilderes Stien Eelsingh te gaan. Het schilderij oogt somber, heeft wel een redelijk kleurrijke expressie en draagt haar signatuur. Stien was een vrije vrouw, die woonde in Amsterdam en Staphorst. Dit werk is echt in Haagse School tinten uitgevoerd. De presentator van Schatgraven probeert  uit te vinden wat de man er via de internetsite voor heeft betaald. Aanvankelijk wil hij geen prijs noemen, maar uiteindelijk zegt hij het werk voor 85 euro te hebben gekocht. De taxateur, mevrouw Geralda Simonis, noemt een waarde van tussen de twee- en drieduizend euro. “Dan verkoop ik hem weer,” is de reactie van de internetkoper. Zijn gezicht toont een brede glimlach.

Mevrouw Carita van Woerden-van Pijkeren is een van de deskundigen die het langst aan het televisieprogramma verbonden is. Zij heeft in Apeldoorn een eigen bedrijf. Poppen, poppenhuizen, speelgoed en textilia vormen haar passie. “Ik vind het erg leuk om te doen. Eigenlijk verwacht je niet zo gauw dat je iets in een pop kunt zien. Vanochtend was ik al blij verrast dat iemand mij lange kousen uit 1880 liet zien met een prachtige ajourrand. De ene kous was nog mooier dan de ander. Er staan zomaar initialen in, dat had ik nog nooit gezien. Ik heb al heel veel van dat  textiel gezien, maar dit verwarmde mij. Dat wil ik op camera laten zien met de hoop dat de mensen wat zuiniger gaan worden op zulke spullen. Pas had ik ook een pop, die geen handjes meer bleek te hebben, maar wel handschoentjes. Bleken die handschoentjes toch meer waard dan de pop.
De kracht van het programma is dat het laagdrempelig is, dat niemand zich hoeft te schamen om te komen. Je kunt ook de ontroering laten zien van mensen die wat bewaard hebben. Daarmee kun je zeggen dat je mede-behoeder van het eigen erfgoed bent. Zeker op mijn gebied kan de emotionele waarde hoger zijn dan de geldelijke waarde. “


De stroom bezoekers gaat door. Een mevrouw met een oude viool meldt dat ze doorgestuurd is naar een andere taxateur in Utrecht. Het instrument was gewoon een ding om leuk aan de muur te hangen, verder niets. Dat was het eerste oordeel, maar de deskundige twijfelt nog. De bezoekster was niet geïnspireerd door het verhaal van Tata Mirando die onlangs voor vijftig euro een waardevolle viool kocht. De expert blijkt nu niet helemaal zeker van de leeftijd van het instrument en verwijst dus door.


Simon Fuks is ook al lang bij het programma betrokken. Grafiek, boeken, alles wat gerelateerd is aan paarden en jachtstillevens vormen zijn specialiteit.
“Ik heb nu nog geen echt bijzondere dingen gezien. Er komen erg veel bijbels vandaag. De waarde hiervan is niet groot, het kerkbezoek loopt ook terug, het lijkt wel een aardige parallel. De kracht van dit programma is dat de amusementswaarde erg hoog is, met een hoge educatief gehalte. Je kunt het ook omdraaien en zeggen dat het een educatief programma is met een hoge amusementswaarde. Als je ziet dat de BBC drie of vier vergelijkbare programma’s heeft die als een trein lopen, dan weet je genoeg. Vooral voor de “Antiques Roadshow” blijf ik thuis. Soms zijn de objecten die mensen in dit soort programma’s tonen, tenenkrommend. Hier is het voor mij gewoon een leuke dag.”

Ger de Ree, specialist in Nederlands aardewerk, zegt: “We zijn buitengewoon verheugd dat wij hier vandaag in de ‘Heerlijkheid’ zijn in deze pastorale omgeving. Op mijn gebied van Nederlandse tegels en aardewerk hebben we een paar prachtige voorwerpen gezien van de Porceleyne Fles en ook van de art deco periode. Pas als de avond is gekomen, kun je zeggen of het een buitengewoon interessante dag is geweest. Dan pas kun je vaststellen wat je allemaal hebt kunnen taxeren. Een paar objecten die apart zijn opgenomen, komen ook in de uitzending.”

Als je vraagt naar de herkomst van de objecten die de bezoekers meebrengen, komen vaak de standaard-antwoorden:

• het is nog van de moeder van mijn opa geweest, dus het moet wel oud zijn
• na het overlijden van pa vonden we dit bij het opruimen van de zolder
• mijn buurvrouw vroeg mij dit mee te nemen.
• het is al jarenlang in de familie.
• ik heb iets heel bijzonders, vast iets van waarde
• ik ga altijd tevreden naar huis, waarde of geen waarde

Het zijn de standaardzinnen die mensen noemen als ze met iets komen. Mogelijk hebben ze zich thuis al voorbereid met wat ze hier gaan zeggen. Ik kreeg de indruk dat bijna niemand meer iets op straat heeft gevonden bij het grof vuil of als bijzonder item op een markt of veiling heeft kunnen scoren.  We koesteren met zijn allen het warme familiegevoel en bijna niemand durft te zeggen dat hij zijn of haar object  eigenlijk maar een afschuwelijk ding vindt. Dat gebeurt dan pas als de waarde, waar de meeste mensen toch nieuwsgierig naar zijn, meer nog dan naar de herkomst of de ouderdom, erg tegen blijkt te vallen. De honderden belangstellenden op deze dag hebben twee dingen gemeen: Ze hebben in hun eigen ogen iets waardevols en ze zijn nieuwsgierig. De opmerking  “In mijn beleving is het toch veel meer waard” valt dan ook nog al eens op zo’n taxatiedag.
Een weegschaal waar baby’s op gewogen werden (“nog van mijn oma geweest”), een wierookvat, servieswerk, de bekende schilderijen die vroeger standaard boven de bank in de woonkamer hingen, heiligenbeelden, kandelaars,
het schilderij van oma (“ze zou vandaag  honderd geworden zijn dus het is zeker oud”), maar ook prullaria. De experts staan nergens meer van te kijken. De dag zit vol verrassingen.


Een andere deskundige, Mark Haasnoot,  zegt: “Ik heb toch wat mensen blij kunnen maken. Wel bestaat 70 % van dit werk uit het tegen mensen vertellen dat ze toch niet hadden wat ze dachten te hebben. Over het algemeen komen de mensen hier met een heel open mind. De emotionele waarde is vaak vele malen groter en dat moet je ook vooral zo laten. Mensen nemen toch de moeite hierheen te komen en een uur te wachten door in de rij te staan. Dan moet je toch respect voor die mensen hebben. Er komt wel wat werk uit de regio in beeld, maar dat is eigenlijk alleen lokaal interessant. Het aanbod is prima, we hebben het lekker druk. Je kunt niet alle informatie noemen, je praat immers niet tegen vakbroeders en je moet zeker de aandacht van de toehoorder kunnen vasthouden. Soms moet je ook een stukje nazorg bieden aan de mensen door iets verder uit te zoeken, met name over zaken die in dit relatief korte programma hier niet vermeld kunnen worden.”


En dan de reacties van bezoekers na de taxatie:

“Het was niks, helemaal niks. De tekening bleek een litho. Hij komt nu ergens onderin  de kast te liggen. Gewoon productiewerk.”

“Het is een soort masker, wel oud, we weten niet uit welke periode en uit welke streek exact. Het blijft even spannend. Je wordt hier in elk geval weer op een spoortje gezet om verder te zoeken.”

“Het valt mee, we zijn tevreden, de pop mag weer terug op de vensterbank. Hij is van mijn schoonmoeder geweest.”

“De klok had geen waarde, maar die meneer was heel aardig.”

“Ik had geen idee wat het was. De waarde was niet groot, maar we houden  het toch gewoon, het krijgt nu een nog mooier plaatsje.”


Vooral de wat nerveuze hoopvolle spanning bij de bezoekers, is kenmerkend. Nu er op rommelmarkten steeds minder waardevolle objecten worden aangeboden, wordt de belangstelling voor dit soort evenementen groter. Er komen nu zaken in beeld uit eigen bezit, dingen die al jarenlang lagen te rusten in een vergeten hoek van het huis. Door de laagdrempeligheid is het gemakkelijker om televisieprogramma’s zoals dit binnen te lopen. Voor een officiële taxatie is de drempel nog vaak te hoog. Gezien het grote aantal bezoekers dat komt, moet deze formule  wel een succes zijn en ook kunnen blijven. Ook bij een programma als Tussen kunst en kitsch is dit duidelijk.  Zodra daarvan opnamedagen bekend worden gemaakt, zijn de kaarten vaak binnen één dag uitverkocht.  Enkele andere regionale omroepen werken inmiddels ook aan dit soort formats, omdat ze hiermee goed kunnen scoren en tegelijk ook een cultuurelement in hun programmering hebben.
Mensen blijken, dat is mijn conclusie na deze dag, toch meer geïnteresseerd in de waarde dan in herkomst of ouderdom. Toen ik heel lang geleden mijn eerste opnamedag bijwoonde van een dergelijk televisieprogramma en enkele kleine objecten ter taxatie had meegenomen, was de reactie van mijn inmiddels overleden moeder : “Ja, dan moet je nog maar iemand gaan vinden die dat bedrag ervoor wil geven.” Zij had de essentie dus niet begrepen. Ik heb altijd alle voorwerpen gekoesterd en nooit de intentie gehad mijn spulletjes te verkopen. Ik denk dat de meeste bezoekers aan Schatgraven er net zo over denken. Die meneer van het schilderijtje misschien uitgezonderd. Ze hebben iets persoonlijks laten taxeren . Ongeacht de getaxeerde waarde zullen de meesten hun zaakjes blijven koesteren. Dat het vaak wel een mooier plekje in hun huis gaat krijgen, is dan bijna wel zeker. Zij weten dat het nu een bepaalde waarde heeft, hoe gering dan ook. Een stukje eigen erfgoed is ook een stuk cultuur. Zeker in deze tijd is elke vorm van cultuur, hoe klein dan ook, het meer dan waard om in beeld te blijven. Blaas het stof van je oude servies, je beeldjes en je schilderijtjes weg en ga ermee op stap !

Schatgraven wordt door Omroep Gelderland op zondagavond uitgezonden. De opnamedag in Beesd leverde drie programma’s op die worden uitgezonden op 29 januari, 5 februari en 12 februari.
De volgende opnamedag is op 29 januari in kasteel Doornenburg te Doornenburg.

www.omroepgelderland.nl