Op vrijdag 1 juni j.l. werd het gerenoveerde Museum aan het Vrijthof in Maastricht na een grondige verbouwing officieel geopend door prof. Mr. Pieter van Vollenhoven. Tegelijk werd de tentoonstelling “Duurzame glans, Maastrichts zilver” voor de bezoekers opengesteld. Kunstpedia was in de gelegenheid een rondgang door het museum te maken voordat het officiële gedeelte plaatsvond, nog terwijl de laatste vlekjes werden weggepoetst. Bovendien hadden we een gesprek met Paul Kerckhoffs, kenner en mede-initiator van deze tentoonstelling. En we zijn zeer onder de indruk van museum en tentoonstelling.

Museum aan het Vrijthof, Maastricht
foto : Museum aan het Vrijthof, Maastricht

In het profiel noemen ze zich een uniek museum op een uniek plein met een uniek verhaal. Daarvan is geen woord te veel gezegd. Met creativiteit en ondernemerschap is hier een spectaculair museum gerealiseerd waar alleen maar het etiket ‘super’ op geplakt mag worden. Het gaat hier niet meer alleen om het verleden van de stad met zijn talrijke artisans, maar meer nog om een beleving vanuit het heden, waarbij de routing door de gebouwen een tocht terug in de tijd vormt, te beginnen met het meest recente verleden.

Renovatie

Het oude Museum Spaans Gouvernement veranderde al in het voorjaar van 2009 van naam. Voortaan zou het “Museum aan het Vrijthof” heten. Al snel startte men met het werven van fondsen om een renovatie mogelijk te maken. Begin 2011 startte de verbouwing, onder andere met noodzakelijke sloopwerkzaamheden. Al in de zomer van 2011 kon de nieuwe dakconstructie worden aangebracht. Deze is zeer uniek, omdat het een dak betreft van een bijzonder soort kunststof, dat duurzaam is, smetteloos schoon, en het leverde een bijzondere architectuur op, waardoor de cour werd overdekt, maar dat ook zorgde voor een nog betere uitstraling van de monumentale achtergevel, een museumstuk op zich. Het geeft een helder en zeer prettig zicht op de ruimte die hier is ontstaan en die voor verschillende doeleinden gebruikt kan worden, onder andere ook voor het museumcafé. Ook de entree is stukken verbeterd. Het bijzondere is verder dat de hele verbouwing 5,6 miljoen euro heeft gekost. Omdat Museum aan het Vrijthof financieel volkomen onafhankelijk is van welke overheid dan ook, is die renovatie uit eigen fondswerving en uit eigen middelen bekostigd.

Duurzame glans

Niet allen een museum moet duurzame glans hebben, maar ook de openingstentoonstelling had niet beter gekozen kunnen worden. De man die er vanaf het begin zeer enthousiast over was, is Paul Kerckhoffs, jurist, verzamelaar, deskundige. Op het Maastrichts zilver hoopt hij binnenkort te promoveren, wat hem dan officieel op dit gebied ook wetenschapper maakt. Van zijn hand verschijnt ook gelijk met de opening van de tentoonstelling een fraai uitgevoerd boek over het Maastrichts zilver, waarin de objecten van de tentoonstelling zijn opgenomen. Hij is tevens de voorzitter van de Stichting Kerckhoffs Kunstnijverheid Fonds. Kort voor de opening geeft hij tekst en uitleg:

“Substantieel zijn er hier nu acht grote collecties, maar er zijn er natuurlijk veel meer. Ik ben geen kunsthistoricus, ik ben jurist, en gepassioneerd verzamelaar. Die passie is mede ontstaan door de grote zilvertentoonstelling in het Bonnefantenmuseum in 1978. Toen was ik veertien jaar en ik werd gegrepen door het verzamelen. Mijn ouders waren al verzamelaars van Limburgse kunst en ik raakte gefascineerd door het zilver. Sinds 1978 ben ik gaan inventariseren en rubriceren, en ik heb de kennis verzameld over alles wat er op dit gebied speelt bij de kunsthandel, bij de verzamelaars en bij de musea. Dan weet je dus ook waar de stukken zich bevinden, waar ze verhandeld zijn en hoe liefhebbers ermee omgaan. Zelf ben ik ook gaan verzamelen. Zo’n hobby is niet goedkoop en het liep een beetje uit de hand. Als je dan dertig jaar die kennis hebt en alle ins en outs ervan kent, kun je zeggen dat je ervaring hebt. Kennis moet worden doorgegeven, want ook de belangstelling voor de Maastrichtse kunstnijverheid moet bevorderd worden. We hebben toen een platform gemaakt om die kennis goed gestructureerd door te kunnen geven. Daarom heb ik een stichting in het leven geroepen, de Stichting Kerckhoffs Kunstnijverheid Fonds (KKF). Kunstnijverheid en antiek moeten meer in de belangstelling komen, zeker bij jongeren. De passie voor streekgebonden kunstnijverheid moet worden overgedragen. Kunstnijverheid zegt ook iets over de geschiedenis van de stad, en de missie van het museum is ook dat die de geschiedenis van die streek centraal zet. Streekzilver is internationaal vermaard. De collectioneurs zitten niet in Maastricht, maar zijn verdeeld over de wereld. Vroeger zaten ze vooral in België,  met name in Luik. Maastrichts zilver is verwant aan het Luikse zilver. De gegevens die ik in de loop der jaren heb gerubriceerd, worden nu verwerkt in een wetenschappelijk onderzoek, waar ik nu nog mee bezig ben. Toen nu de openingstentoonstelling in dit museum zou komen, wist ik dat hier iets moois moest komen te staan. Sinds de tentoonstelling in 1978 werd het nodig hier weer eens aandacht aan te besteden. In die hele periode is er weinig gepubliceerd op dit gebied, dus als voorschotje op mijn wetenschappelijk onderzoek is mij toch gevraagd op basis van dat wetenschappelijk werk alvast een publicatie te maken om deze tentoonstelling te illustreren.

De titel “Duurzame glans” geeft al aan wat het inhoudt. Je praat over internationale vormgeving, over design, over modes, maar ook over duurzaamheid en beleggingswaarde van het product. Juist nu gesproken wordt over duurzaam ondernemen. Maar hier staan stukken uit 1668 tot 1852. De meerderheid is uit de achttiende eeuw. Dat die stukken de tijd hebben overleefd, kun je ook duurzaam noemen. Het is dan vooral de kostbaarheid van het materiaal, maar ook de emotionele waarde, omdat het vaak familiestukken betreft. Mijn stelling is altijd: een goed design met een goede ambachtelijke vervaardiging, met stukjes familietraditie, vormen het ene duurzaamheidaspect. Het andere is het feit dat zilver recyclebaar is, het is het equivalent van geld. Nu is de zilverwaarde geen equivalent meer van de waarde van de stukken. Het systeem van de gilden in de stad had regels wat betreft ambachtskennis en het zilver moest een kwaliteitscontrole ondergaan met een keurmerk, in dit geval het keurmerk van de zilversmid, de keurmeester(de jaarletter) en het stadskenmerk, de vijfpuntige Maastrichtse ster. Al die aspecten samen met het opleiden, het vakmanschap, de keuring, maken samen ook die duurzaamheid. Duurzame glans, zo heet het nu gepubliceerde boek , en je ziet wel dat je met het woord ‘duurzaam’ in feite alle kanten op kunt.”

Ik hoop het boek binnenkort ook zelf met de grootste belangstelling te kunnen gaan lezen. Het lijkt me een goede basis voor het volgende bezoek. Het moet een grondige informatiebron zijn voor iedereen met interesse in de materie.

De tentoonstelling

Als Paul Kerchoffs eenmaal begint te vertellen, gaat hij gewoon door.  Terwijl de PR-dame van het museum af en toe angstvallig op haar horloge kijkt om het strakke tijdschema te kunnen bewaken, in afwachting van de Koninklijke gast, gaat hij met passie verder. Hij is niet te stoppen. Zijn geoefend oog ziet gelijk het verschil tussen een object uit Maastricht en een uit Maaseik, terwijl dat bij mij meer observatie vereist. Hij lijkt een wandelende encyclopedie met volop informatie over torderingen, gravures, merken.

Kandelaars uit een serie van J.A.G. L’Herminotte 1762-1766
foto : Museum aan het Vrijthof, Maastricht

“De logistiek in de tentoonstelling zit ook in de makers van de objecten en in de mode zoals de makers die hebben gevolgd. Gebruikszilver toont het beste de ontwikkeling van het zilver. Een enkele keer werden lokale kwaliteitsregels afgeschaft en op een moment kwam er een landelijke keuring. En er kwam een moment waarop industrieel in series zilverwerk werd vervaardigd. Een onderdeel in mijn onderzoek gaat over mogelijke samenwerkingsvormen tussen die edelsmeden en de industrie. Zilver is in principe ambachtelijke vervaardiging, je moet het niet te veel als kunst gaan verheffen. We laten op de tentoonstelling veel zien, zodat iedereen een beeld krijgt van het Maastrichts zilver. De mensen moeten de belangrijkheid, maar ook de bruikbaarheid van zilver kunnen ontdekken. Ze moeten in dit museum iets terug kunnen zien van het dagelijks leven in Maastricht. Huiselijk zilver is een  mooie opener voor dit museum. Grote en kleine stukken, ze zijn hier terug te vinden.”

Terrine van J.B. Eymael , geen datering
foto : Museum aan het Vrijthof, Maastricht

Met als leidraad verschillende thema’s , zoals smaakontwikkelingen, zilversmidstechnieken en het gebruik van zilveren voorwerpen, sta je bij deze tentoonstelling oog in oog met ongeveer 200 zilveren gebruiksvoorwerpen. Ze zijn allemaal door Maastrichtse zilversmeden gemaakt en dragen ook de Maastrichtse zilvermerken. Op deze manier past alles keurig bij de collectie en  de missie van dit museum, het bieden van een herbeleving van de diverse historische sferen die inherent zijn aan het gebruik van het pand door de eeuwen heen. Een hoogtepunt (en er zijn er meer !) is de lange, royaal gedekte tafel.

foto : Museum aan het Vrijthof, Maastricht

Ondanks het feit dat dit persbezoek er een is dat met de nodige snelheid moet plaatsvinden, krijg ik voldoende positieve indrukken van de fraaie objecten die hier te zien zijn. Bovendien heb ik gelijk weer een goede reden om nog een keer naar Maastricht terug te keren, een van de vele redenen overigens !

Het museum

Wat is er verder te zien in het museum ? Het voordeel is dat men geen grote ruimtes gemaakt heeft, maar juist de intimiteit van de kleine vertrekken heeft gehandhaafd. De flexibiliteit wordt daardoor juist groter, omdat eventuele wisselingen minder ingrijpende gevolgen hoeven te hebben en omdat de bezoeker het als prettig ervaart juist in die kleine ruimten steeds nieuwe ontdekkingen te doen.

Een wandeling van kamer naar kamer, door de tijd heen. Via het eigen recente verleden ga je door de verschillende gebouwen, die ieder op hun manier aandacht schenken aan de geschiedenissen die parallel lopen met die gebouwen. Via moderne technieken lijkt het gebouw te reageren op je aanwezigheid. Lichten die aan- en uitgaan, onverwachte projecties die verschijnen, stemmen uit het verleden die je bijpraten. Alles komt op de bezoeker af, maar wel op een prettige manier. Zelf hoef je niets te ondernemen, het gebeurt gewoon, zonder hinder voor anderen. En dat mag ook wel eens vermeld worden. Elke bezoeker krijgt bij binnenkomst een RFID-chip (Radio Frequency Identification), die per ruimte door drie of vier wifi-punten wordt aangestuurd en die in je eigen taal de nodige info verstrekt over de rijke cultuurhistorie van Maastricht. Vraag me niet hoe het werkt, vaste lezers kennen mijn technische onkunde, maar het werkt, en dat is het belangrijkste. Het is een  genot om op deze wijze de nodige info te kunnen consumeren. Het is de perfecte manier om te genieten van alle objecten van kunst en kunstnijverheid uit het rijke verleden dat deze stad gekend heeft, met al zijn artisans, zijn creatieve ondernemers  en de culturele identiteit van de bewoners. Stijlkamers, videoprojecties, geluidsfragmenten. Zelfs de huidige kunstnijverheid wordt niet vergeten. Dit is niet stoffig, dit is leuk !  En voor de liefhebbers is er ook nog een boeiende app, bijna klaar, heb ik me laten vertellen.

Een aanwinst

Wat nu nog te zeggen over dit museum ? Is het gedurfd wat men hier op architectonisch gebied heeft gerealiseerd ? Jazeker, maar het is zonder meer erg geslaagd. Ik kan me niet voorstellen dat iemand zich zal kunnen storen aan de manier waarop dit museum zich nu presenteert. Het is zonder enige twijfel een erg geslaagde poging om oud en nieuw te combineren. Ik durf te stellen dat het museum en de stad er alleen maar op gewonnen hebben. Hier heeft men aangevoeld hoe, met behoud van alle oude waarden, een nieuw concept kan worden gebracht. Alle randvoorwaarden zijn nu aanwezig om hier een topmuseum van te maken: een inspirerende omgeving, vooruitstrevende technische voorzieningen en een zeer enthousiast team. Met een goede programmering gaat het zeker lukken. De tentoonstelling over het Maastrichts zilver is een prima aanzet daartoe, met glans ! Maastricht heeft er zonder meer een ster bijgekregen !

Museum aan het Vrijthof
Vrijthof 18
6211 LD Maastricht
www.museumaanhetvrijthof.nl

De tentoonstelling “Duurzame glans, Maastrichts zilver” loopt van 2-6-2012 tot 2-9-2012

Het boek waar ik naar verwijs is:

Duurzame glans, Maastrichts zilver
Paul A.E. Kerckhoffs
ISBN 9789081916509