Slechts gedurende een beperkt aantal jaren in de lange ontwikkelingsgeschiedenis van de Nederlandse staande klok, namelijk tussen ca. 1725 en ca. 1745, werden er door sommige (Amsterdamse) klokkenmakers staande klokken vervaardigd die voorzien werden van een barometer als luxe extra-toevoeging. Vermoedelijk werden dergelijke staande klokken nooit op grote schaal geproduceerd, bij mij althans is het bestaan bekend van maar een zestal exemplaren. Gezien het exclusieve karakter van deze toepassing, is het niet verwonderlijk dat de staande klokken met barometer die ons vandaag de dag nog resten, afkomstig zijn van gerenommeerde Amsterdamse adressen zoals onder andere die van Andries Vermeulen en Otto van Meurs. Een staande klok in combinatie met zowel een barometer als een thermometer kan overigens een nog grotere zeldzaamheid genoemd worden.

Een kenmerkend voorbeeld van een typisch Nederlands stuk antiek is zonder enige twijfel de bakbarometer. 'Barometers' in het algemeen vormen een nog relatief onontdekt en bijzonder interessant verzamelgebied, antieke barometers zijn er dan ook in werkelijk de meest uiteenlopende soorten en modellen. Alhoewel al deze verschillende verschijningsvormen stuk voor stuk vaak uitermate boeiend zijn, is het opvallend dat ik als barometerspecialist telkens weer merk dat bij veel mensen de meeste aandacht toch altijd onwillekeurig uitgaat naar de Nederlandse bakbarometer. Niet geheel onbegrijpelijk overigens, want als bijna geen ander antiek object slaagt dit bijzondere instrument er namelijk in om uiterlijke schoonheid te koppelen aan degelijkheid en functionaliteit.

Waarschijnlijk was het de wereldberoemde wetenschapper en instrumentmaker Daniel Gabriel Fahrenheit, die rond 1725 in Amsterdam de allereerste bakbarometers vervaardigde. Dit gebeurde echter nog op vrij beperkte schaal, voor een selecte groep, in natuurkunde geïnteresseerde leden van de gegoede burgerij. Ook Hendrik Prins, een andere beroemde instrumentmaker uit Amsterdam, die in nauw contact stond met Fahrenheit en ook wel werk aan hem leverde, kan worden gerekend tot de vroegste makers van bakbarometers. In 1736 schreef de Leidse geleerde Petrus van Musschenbroek: men 'kan vrij volmaakte barometers krygen of van mynen Broeder, of van de braave konstenaars G. Fahrenheit, en H. Prins, welke als om strijd dit werktuyg ten top van volmaaktheid hebben zoeken te brengen…'

In de zomer van 1644 beschreef Evangelista Torricelli (1608-1647) het bekende experiment waarmee hij als eerste het bestaan van een vacuüm bewees en aantoonde dat lucht gewicht heeft en druk uitoefent.

Voor dit experiment gebruikte hij een glazen buis met een lengte van ongeveer een meter, die aan één uiteinde was dichtgesmolten. Hij vulde deze buis volledig met kwik en sloot het open uiteinde af met zijn vinger zodat er geen kwik zou ontsnappen, waarna hij de buis omdraaide en met het open uiteinde in een bak met kwik dompelde, om vervolgens zijn vinger van de opening weg te halen.

Het gemak waarmee de antieke barometer in veel gevallen met een zekere willekeur wordt ingedeeld bij het specialisme antieke klokken, om daar dan vaak niet veel meer te zijn dan een ondergeschoven kindje, kan door een barometerspecialist pur sang slechts met verbazing worden gadegeslagen.

Toch valt deze annexatie door een verwant - maar wezenlijk verschillend - vakgebied ook wel weer enigszins te verklaren, aangezien zij nu eenmaal besloten ligt in het gegeven dat antieke barometers dun gezaaid zijn. Vooral het aanbod aan werkelijk interessante en bijzondere achttiende- en negentiende-eeuwse exemplaren is bijzonder schaars en laat simpelweg geen ruimte voor een veel groter aantal zuivere specialisten.

Op 27 december 1831 verliet het oorlogsschip Beagle de Engelse havenplaats Devonport onder de bekwame leiding van de norse kapitein Robert Fitzroy. Het schip begon aan een expeditie rond de wereld die maar liefst vijf jaar zou gaan duren. De bijbe...

On December 27th in 1831, warship HMS Beagle set sail from Devonport in England under the command of Captain Robert Fitzroy (1805-65). The ship had embarked upon an expedition of discovery around the world that was to take five years. Fitzroy, not only a renowned captain and navigator, but also a most Biblically oriented young man, was convinced that this expedition would provide scientific evidence of the intrinsic truth of the Book of Genesis. However, contrary to Fitzroy's expectations, the opposite actually proved to be the case. For, with him was 26-year-old biologist/geologist, Charles Darwin (1809-82).

Het is spijtig dat er slechts weinig bekend is over Hendrik Prins uit Amsterdam: de met afstand beste barometermaker die ons land ooit heeft voortgebracht. Alweer flink wat jaren terug schijnt een Duitse historicus eens het dappere plan te hebben opgevat om een biografie te schrijven over deze absolute vakman. Aangezien er echter zelfs over zijn precieze geboorte- en sterftedatum niets met zekerheid valt te zeggen - men neemt voor het gemak maar aan dat hij ergens rond 1696 werd geboren en omstreeks 1762 stierf - zal het niemand verwonderen dat er van dit streven niets is terecht gekomen.

Het rococo, een bij uitstek decoratieve stijl, waarvan de oorsprong in het buitenland ligt, nam in het achttiende-eeuwse Nederland al spoedig een eigen karakter aan. Er ontstond weliswaar een grote productie van in de Nederlandse traditie gewortelde meubelen, aardewerk, tin, zilver en andere zaken, maar qua vorm en versiering zijn daarbij slechts enkele bedeesde rococotrekjes te herkennen. Ook bij Nederlandse barometers uit het derde kwart van de achttiende eeuw is er vrijwel altijd wel sprake van een enkele rococoversiering, met name in de kap, maar de overwegend strakke, rechthoekige kasten vertonen verder nauwelijks kenmerken van die stijl. Alleen in de beschermende reservoirkapjes aan de onderkant zijn meestal nog wat speelse en welvende lijnen te ontdekken.

Lang werd de uitvinding van de toverlantaarn zoals wij die thans kennen, toegeschreven aan de Duitse Jezuïet Athanasius Kircher (1602-1680). Deze pater gebruikte de lantaarn om afvallige gelovigen weer naar de kerk te lokken. Onder zijn pij verstopte hij een eenvoudige toverlantaarn met op het glasplaatje een realistische afbeelding van de duivel. Dit plaatje projecteerde hij van buiten af op de ramen en de volgende zondag zat zijn kerk weer vol omdat de mensen dachten dat de duivel echt verschenen was. Vandaag de dag vermoedt men dat Christiaan Huygens (1629-1695) de uitvinder van de toverlantaarn is geweest, aangezien er een brief van hem is gevonden waarin hij een toverlantaarn met plaatjes beschrijft, tien jaar voordat Kircher dat deed.